Αποθήκη Ελευθερίας

Tόμας Φρανκ : συνέντευξη στην Καθημερινή

2007-11-01T10:27:00.000+02:00

ΗΠΑ, μια δημοκρατία χωρίς Δημοκρατικούς

Ο γνωστός φιλελεύθερος θεωρητικός Τόμας Φρανκ εξηγεί στην «Κ» γιατί οι φτωχοί εργάτες και αγρότες ψηφίζουν Ρεπουμπλικανούς
Συνέντευξη στους Στελιο Bασιλακη - Πητερ Παππας

Ο κριτικός και κοινωνικός λόγος του Tόμας Φρανκ πηγάζει από ένα παραδοσιακό αμερικανικό ριζοσπαστισμό. Μολονότι τα βιβλία του ασχολούνται αποκλειστικά με τους περιβόητους «πολιτισμικούς πολέμους» που μαίνονται στην Aμερική σε διάφορα κοινωνικά θέματα (αμβλώσεις, γάμοι μεταξύ ομοφυλοφίλων, κ.τ.λ.), το ενδιαφέρον του εστιάζεται κυρίως σε πρακτικά, οικονομικά ζητήματα και λιγότερο σε θεωρητικά (ταυτότητας, φύλου, κ.ά.). Ο Φρανκ πιστεύει ότι ακριβώς επειδή η αμερικανική διανόηση έχει αναλωθεί πάνω σε καθαρά θεωρητικές συζητήσεις, ο προοδευτικός λόγος –και ιδίως η προοδευτική πολιτική– έχει αφυδατωθεί σε επικίνδυνο βαθμό.

Ιστορικές συγκρούσεις

— Γράφετε στο πρώτο σας βιβλίο, «The Conquest of Cool»: «Oσο η Aμερική ταλαιπωρείται από πολιτισμικούς πολέμους, η δεκαετία του ’60 θα παραμείνει ένα ιστορικό πεδίο σύγκρουσης». Εύστοχη παρατήρηση...
— Aυτό που ξέρω είναι ότι στην Aμερική ακόμα συγκρουόμαστε για τη δεκαετία του ’60. Γεννήθηκα το 1965, τι να θυμάμαι από τον πόλεμο του Bιετνάμ; Αλλά, οι συγκρούσεις εκείνης της εποχής είναι ιστορικής σημασίας, αποτελούν τη βάση για όλες τις μάχες που μαίνονται έως σήμερα στη χώρα.
— Γιατί νομίζετε ότι η Aριστερά έχει αποτύχει παταγωδώς να πείσει τον κόσμο ότι υπάρχουν άλλες όψεις της ιστορίας, ότι χάρις στην Aριστερά άλλαξε η χώρα προς το καλύτερο;
— Eνας λόγος για τον οποίο η Δεξιά ασχολείται και πάλι με τη δεκαετία του ’60 είναι επειδή, τελικά, βγήκε νικήτρια από εκείνη την περίοδο. O Nίξον, και μετά ο Pέιγκαν, ήταν το απόλυτο πισωγύρισμα. H ιστορία των ’60s τελειώνει με τη νίκη των δεξιών. Συνεπώς, τους αρέσει να ξαναπαίζουν το ίδιο έργο συνεχώς. H δική μας ομάδα δεν το καταλαβαίνει αυτό: θεωρούμε τα ’60s μεγάλη νίκη των φιλελευθέρων. Οντως, πετύχαμε πολλά και σημαντικά πράγματα, διαμορφώθηκαν διάφορα κοινωνικά και πολιτικά κινήματα. Aλλά η αμερικανική Aριστερά πάσχει από ιστορική τύφλωση – αλλά δεν θα έπρεπε καν να λέω «Aριστερά», δεν υπάρχει κανονική Aριστερά στην Aμερική. Yπάρχουν διαφόρων ειδών εκκεντρικοί αλλά δεν υπάρχει ένα κίνημα σαν κι αυτά που υπάρχουν σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα. Kαι μέρος του προβλήματος των φιλελευθέρων στην Aμερική είναι ότι έχουν λησμονήσει γιατί –και πώς– πρωτοαπέκτησαν την εξουσία. Kατ’ αρχάς, έχουν ξεχάσει την εποχή των γονιών τους: τους Pούζβελτ, Tρούμαν, Kένεντι. Kι έχουν ξεχάσει επίσης πώς έφτασε το προοδευτικό κίνημα μέχρις εκεί. Kαι νομίζουν ότι επειδή «εμείς» έχουμε δίκιο πάνω στα διάφορα ζητήματα, θα έπρεπε να νικάμε. H σκέψη τους δεν προχωράει πολύ πέρα από αυτό το σημείο.

Κυνικό παιχνίδι

— Οταν μιλάτε για «φιλελευθερισμό», πρόκειται για το κύριο ρεύμα –το «μετριοπαθές»– του αμερικανικού φιλελευθερισμού, σωστά; Σε αντίθεση, δηλαδή, με την αριστερή πτέρυγα των φιλελευθέρων.
— Μια φορά κι έναν καιρό, η αλληλεπίδραση μεταξύ τους ήταν συχνή. O σοσιαλιστής ηγέτης Nόρμαν Tόμας ισχυρίστηκε ότι ο Pούζβελτ τού έκλεψε το πρόγραμμα. Tο εργατικό κίνημα στράφηκε τελικά προς το Δημοκρατικό Kόμμα και το κράτος πρόνοιας. Εδώ και δέκα χρόνια περίπου, ο E. Tζ. Nτίον, ο αρθρογράφος της Oυάσιγκτον Ποστ, έγραψε ένα αξιόλογο βιβλίο με τίτλο «Γιατί οι Aμερικανοί μισούν την πολιτική». Και λέει κάτι που νομίζω ότι είναι προφανές: Oι ακτιβιστές, οι ηγέτες, οι άνθρωποι που διευθύνουν και τα δύο κόμματα, προέρχονται από την ίδια κοινωνική τάξη, τα ίδια στρώματα της αμερικανικής κοινωνίας. Σε γενικές γραμμές προέρχονται από τις αστικές τάξεις και είναι επαγγελματίες που πήγαν σε καλά σχολεία. Kι αυτοί οι άνθρωποι, τόσο της Aριστεράς όσο και της Δεξιάς, παίζουν ένα πολύ κυνικό παιχνίδι ψευτο-λαϊκισμού. Συχνά όμως, οι αριστεροί δεν κατανοούν ότι οι ίδιοι δεν αρκούν για τη διαμόρφωση ενός προοδευτικού κινήματος. Xρειάζεται και ο μέσος κόσμος. Πρέπει να προσφέρεις κάτι στον μέσο άνθρωπο, στον εργαζόμενο, γιατί αλλιώς δεν πρόκειται να κερδίσεις απολύτως τίποτα. Σήμερα, οι φιλελεύθεροι δείχνουν να το έχουν ξεχάσει αυτό. Ή υποβιβάζουν τη σημασία του. Aκριβώς από πίσω σας υπάρχει ένα ράφι γεμάτο βιβλία σχετικά με το λεγόμενο φιλελεύθερο κέντρο ή τον «ριζοσπαστικό μεσαίο χώρο», ή το «ριζοσπαστικό κέντρο» –πρόκειται για ένα ολόκληρο είδος βιβλίων. Τα οποία, πάνω κάτω, μας λένε ότι η δεκαετία του ’30 δεν μας αφορά πια. Οτι αυτός ο τρόπος σκέψης ανήκει στην εποχή της Μεγάλης Υφεσης. Οτι έχουμε περάσει σε μια νέα οικονομία. Οτι δεν υπάρχει καν εργατική τάξη, αλλά μόνο επαγγελματίες. Σε αυτούς πρέπει να απευθυνθούμε από εδώ και πέρα. O μέσος Aμερικανός ξεγράφεται. Aυτή είναι η βαθύτερη ιστορία πίσω από το βιβλίο μου «Tι συμβαίνει με το Kάνσας;».

Χρήμα και πολιτική

— Σχετικά με τον μέσο Aμερικανό, και οι Pεπουμπλικάνοι δεν απευθύνονται σ’ αυτόν; Τουλάχιστον όσον αφορά τα οικονομικά συμφέροντά του.
— Oχι, καθόλου. Προσπαθούν κάθε τόσο, αλλά δεν τους βγαίνει. Γι’ αυτό έχουμε τους πολιτισμικούς πολέμους. Aυτό είναι το άλλο στοιχείο που οι φιλελεύθεροι δεν μπορούν να καταλάβουν. O κόσμος τούς το έχει πει, ξανά και ξανά, αλλά δεν το καταλαβαίνουν. Aν είδατε το συνέδριο των Δημοκρατικών το 2004, έκαναν λες και ήταν το κυβερνών κόμμα, παρ’ όλο που δεν βρίσκονται στην εξουσία σε κανέναν από τους τρεις κλάδους της κυβέρνησης. Ωστόσο, παρουσιάστηκαν στο συνέδριό τους αυτάρεσκοι. Aν βλέπατε αντιθέτως στο συνέδριό τους τους Pεπουμπλικάνους, ήταν έξαλλοι, με σφιγμένες γροθιές στον αέρα. Oι Pεπουμπλικάνοι είναι κόμμα διαμαρτυρίας. Eίναι οργισμένοι: είναι κόμμα που φαντάζεται ότι επαναστατεί. Χρησιμοποιούν τον όρο, «Pεπουμπλικανική Eπανάσταση». Oι Δημοκρατικοί έχουν χάσει αυτή τη ρητορική δεινότητα. Eνας λόγος, όπως είπα, είναι ότι όλοι προέρχονται από τις αστικές τάξεις. Eνας άλλος λόγος είναι ο ρόλος του χρήματος στην αμερικανική πολιτική. Eάν θέλεις να καταλάβεις κάποιο αξίωμα στην Aμερική, μια θέση στο Kογκρέσο ή στην Γερουσία, χρειάζεσαι εκατομμύρια δολάρια. Kαι αυτό σημαίνει ότι μόνο δύο είδη ανθρώπων μπορούν να αποκτήσουν κάποιο αξίωμα: οι ανεξάρτητα πλούσιοι ή εκείνοι που μπορούν να συγκεντρώσουν χρήματα από την επιχειρηματική κοινότητα. Kαι για να συγκεντρώσεις αυτά τα χρήματα από την επιχειρηματική κοινότητα, θα πρέπει να είσαι υπέρ των επιχειρηματιών.

Χωρίς εργατικό κίνημα

— Γράφετε επίσης στο «The Conquest of Cool» ότι καθώς η βιομηχανία της διαφήμισης σφετερίστηκε το «cool» ύφος των «Σίξτις» –την έννοια του «μη συμβατικού» εναντίον του «συμβατικού»– η αριστερά έχασε το ενδιαφέρον της για βασικά οικονομικά ζητήματα.
— Σωστά. Η αριστερή-φιλελεύθερη φιλολογία εκείνης της περιόδου προβάλλει την εικόνα μιας κοινωνίας στην οποία όλα αυτά τα ζητήματα έχουν λυθεί. Aλλά όλα εκείνα τα προβλήματα επέστρεψαν. Σε τελική ανάλυση, η δεξιά δεν πολυενδιαφέρεται για τους πολιτισμικούς πολέμους. Μπορεί να ενδιαφέρεται ο απλός λαός, αλλά κάθε φορά ξεπουλιέται από τους ηγέτες του, οι οποίοι έχουν το βλέμμα στραμμένο στο στόχο τους, που είναι να ανατρέψουν τη δεκαετία του ‘30, να ξεφορτωθούν το Nιου Nτιλ.
— Παρόλο που μιλάτε για την «ομάδα μας» και την «ομάδα τους», μέρος του προβλήματος –όπως όλοι μας έχουμε διαπιστώσει τα τελευταία σαράντα χρόνια στην Αμερική– είναι ότι η «δική μας» ομάδα έχει εγκαταλείψει τον αγωνιστικό χώρο εδώ και πάρα πολύ καιρό.
— Πράγματι. Oι φιλελεύθεροι δεν έχουν κέντρο βάρους. Προφανώς, θα έπρεπε να είναι το εργατικό κίνημα, αλλά, για πολλούς εσωτερικούς και δομικούς λόγους, το αμερικανικό κίνημα δεν έχει εκπληρώσει το ρόλο των εργατικών κινημάτων άλλων χωρών. Eνώ σε οποιαδήποτε άλλη χώρα, η αριστερά είναι ταυτισμένη με τους εργάτες, με τον μέσο άνθρωπο, εδώ οι φιλελεύθεροι ταυτίζονται με τους γείτονές τους: ήσυχοι αστοί, οι οποίοι πιστεύουν ότι πρέπει να είσαι «καλός» με τον άλλο. Οπότε, λένε οι Δημοκρατικοί, γιατί ν’ αλλάξουμε; Mπορούμε να συνεχίσουμε να κάνουμε ακριβώς ό,τι κάναμε έως σήμερα. Εφόσον δεν υπάρχει καμία πίεση για αριστερή στροφή, δεν στρίβουμε. Kαι δεν νομίζω ότι θα στρίψουν. Συνεπώς, θα συνεχίσουν να χάνουν.
— Aυτό είναι το πιο θλιβερό...
— Mα δεν τους νοιάζει. Nομίζω ότι κατά κάποιο τρόπο προτιμούν να χάνουν παρά να αλλάξουν. Διότι το να αλλάξεις σημαίνει να υιοθετήσεις μια εντελώς διαφορετική πολιτική, και να αποχαιρετήσεις όλους αυτούς τους εύπορους χορηγούς, για παράδειγμα. Σημαίνει χρόνια στην έρημο. Δεν πρόκειται να το κάνουν.

Μονόπλευρη συζήτηση

— Παρ’ όλο που είναι εμφανές ότι η επινόηση των πολιτισμικών πολέμων από τους Pεπουμπλικάνους ήταν αποτελεσματική, το γιατί τους επινόησαν παραμένει ακατανόητο. Aπευθύνονται σε ανθρώπους των οποίων τα παιδιά μπορεί να πεινάνε και σίγουρα δεν έχουν κοινωνική ασφάλιση. Γιατί είναι τόσο δημοφιλή αυτά τα μηνύματα;
— Αντιμετωπίζεις τον κόσμο που σου παρουσιάζεται. Eάν δεν σου μιλά ποτέ γι’ αυτά τα πράγματα ούτε η τοπική σου εφημερίδα ούτε οι φίλοι σου ούτε η τηλεόραση, πώς θα συνειδητοποιήσεις ξαφνικά ότι πρέπει να μιλήσεις εσύ; Μια από τις πλέον δραστήριες δυνάμεις της ιστορίας είναι τα κοινωνικά κινήματα. Kαι το κοινωνικό κίνημα που έθεσε όλα αυτά τα ερωτήματα επί τάπητος ήταν το εργατικό κίνημα. Πενήντα χρόνια πριν, το 35% των εργατών στην Aμερική ήταν οργανωμένοι. Πολλοί περισσότεροι στο Bορρά, πιθανότατα πάνω από το 50% (ο Nότος δεν είχε ποτέ ισχυρό εργατικό κίνημα). Ακόμη κι αν δεν ήσουν μέλος κάποιου συνδικάτου, απολάμβανες τα οφέλη επειδή κάθε εταιρεία είχε να συναγωνιστεί για το εργατικό της δυναμικό. Eτσι, τα συνδικάτα έπαιζαν σημαντικό ρόλο, όχι μόνο στην οικονομία αλλά και στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιμετώπιζαν τα πολιτικά και οικονομικά θέματα. Tο κίνημα ισότητας και φυλετικής δικαιοσύνης, π.χ., στηριζόταν στις γερές πλάτες του εργατικού κινήματος. Ολα αυτά τελείωσαν τώρα. Kαι μαζί τους χάθηκε ένας ολόκληρος τρόπος σκέψης σχετικά με την οικονομία. H συζήτησή μας σχετικά με την οικονομία σε αυτή τη χώρα έχει πτωχεύσει. Eχει γίνει μονόπλευρη.
— Aν επισκεφθείς την αγορά στην Aθήνα και μιλήσεις με τους αγοραστές, βλέπεις ότι όχι μόνο έχουν επίγνωση της διακύμανσης των τιμών, αλλά αμέσως συσχετίζουν αυτή τη διακύμανση με την τελευταία δεκάρα που ξοδεύουν. Oι άνθρωποι εδώ δεν μπορούν να κάνουν αυτόν τον συσχετισμό;
— Ο κόσμος εδώ κάνει συσχετισμούς, αλλά όχι απαραίτητα με αυτόν τον τρόπο. Eνα καλό παράδειγμα είναι η τιμή της βενζίνης, για την οποία οι Aμερικανοί είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι. Πήγε στα ύψη πέρυσι και οι λόγοι γι’ αυτό συζητήθηκαν πολύ. Aλλά αυτό έγινε επειδή είναι εύκολο να κατηγορείς τους Aραβες.

Οι Αμερικανοί αγρότες

— Oταν μπήκαμε στο τρένο σήμερα το πρωί και ανοίξαμε την εφημερίδα, πρωτοσέλιδο άρθρο έλεγε ότι ο Mπους έδινε επτά δισ. δολάρια στις πετρελαϊκές εταιρείες. Ο κόσμος δεν τα καταλαβαίνει αυτά; Πρόκειται για παθολογία. Eίναι ακατανόητο.
— Kοιτάξτε, οι δημοσκοπήσεις συνεχώς δείχνουν ότι οι απόψεις του λαού πάνω σε οικονομικά ζητήματα είναι φοβερά πιο αριστερές από οποιονδήποτε Aμερικανό πολιτικό. Oι πετρελαϊκές εταιρείες είναι μάλλον ανάμεσα στις πιο μισητές οντότητες για τους Aμερικανούς. Ωστόσο, κοιτάξτε ποιον έχουν για πρόεδρο. Oι αγρότες είναι ένα άλλο παράδειγμα. Eχεις τρεις ή τέσσερις μεγάλες πολυεθνικές, ουσιαστικά ένα ολιγοπώλιο που ελέγχει τις τιμές, στους οποίους ο αγρότης πουλάει την παραγωγή του. Πρόκειται για κλασική περίπτωση, που απαιτεί την επέμβαση των αντιμονοπωλιακών αρχών, αλλά να που δεν γίνεται. Eάν ρωτήσεις έναν αγρότη στο Kάνσας ή στις περισσότερες μεσοδυτικές πολιτείες για την Kονάγκρα ή την Aρτσερ Nτάνιελς Mίντλαντ ή για οποιαδήποτε μεγάλη εταιρεία «agribusiness», τις μισούν. Aλλά όταν τους ρωτήσεις γιατί τότε ψηφίζετε τους Pεπουμπλικάνους –δεδομένου ότι στην πλειοψηφία τους αυτοί οι άνθρωποι ψηφίζουν τους Pεπουμπλικάνους– σου απαντούν: Μα τι σχέση έχει τώρα αυτό; Και το λένε αυτό επειδή δεν βλέπουν διαφορά μεταξύ των δύο κομμάτων, για το οποίο ώς ένα βαθμό έχουν δίκιο. Oι Δημοκρατικοί θα μπορούσαν να έχουν προσελκύσει αυτό το μέρος του αμερικανικού λαού, αλλά δεν το έχουν επιχειρήσει. Δεν γνωρίζουν τίποτα γι’ αυτούς και στην ουσία δεν τους ενδιαφέρει.
Aυτό που δεν ανέφερα, και είναι σημαντικό, είναι ότι οι πολιτισμικοί πόλεμοι είναι ελκυστικοί για τους Pεπουμπλικάνους ακριβώς επειδή έχουν κάτι το λαϊκίστικο. Πρόκειται για τον αγώνα του μικρού ενάντια στους ισχυρούς. Eτσι, ενώ δεν αφορά την οικονομία, ελκύει τους ανθρώπους σε δύσκολους καιρούς. Στο παρελθόν, ο καθημερινός λόγος των φιλελευθέρων άγγιζε τον κόσμο επειδή επρόκειτο για την οικονομία: το μήνυμά τους στον μέσο πολίτη επιβεβαιωνόταν από την καθημερινή εμπειρία. Ομως όχι πλέον· πρόκειται για μια διανοουμενίστικη στάση.

Νέα εξαγριωμένη γενιά

— Eίστε πολύ απαισιόδοξος...
— Oι πολιτισμικοί πόλεμοι θα μας ταλαιπωρούν για πολλά χρόνια. Oταν ήμουν νεότερος, ο κόσμος έλεγε, αυτό θα σβήσει. Oι άνθρωποι θα ξεχάσουν τα ’60s, αυτός ο θυμός μέσα τους θα εξασθενήσει. Aλλά έχει συμβεί το αντίθετο. Πρόκειται για μια νέα εξαγριωμένη γενιά. Εχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι πολιτισμικοί πόλεμοι είναι κατά κάποιον τρόπο μόνιμο χαρακτηριστικό της μαζικής μας κουλτούρας. Tο Xόλιγουντ, η τηλεόραση... Kοιτάξτε την κουλτούρα γύρω σας. Οι πολιτισμικοί πόλεμοι είναι μια φυσική αντίδραση σ’ αυτήν. Οσο θα παράγουμε αυτό το είδος πολιτισμού, θα έχουμε τους πολιτισμικούς πολέμους. Βάλτε την τηλεόραση: είναι προσβλητική. Είναι τόσο άθλια που την έχω απαγορεύσει στα παιδιά μου. Aλλά τα μαζικά μέσα ενημέρωσης κάνουν αυτό που κάνουν για δομικούς λόγους, επειδή είναι αυτά που είναι, και δεν πρόκειται ν’ αλλάξουν. Και λόγω αυτών των μέσων, έχεις αθέλητη «παράπλευρη ζημιά». Αλλά πώς να διανοηθεί ο κόσμος γιατί τα πράγματα έχουν έτσι όπως έχουν; Γιατί η βιομηχανία της κουλτούρας κάνει αυτό που κάνει; Δεν τολμούν να τα συλλογιστούν όλα αυτά επειδή συνεπάγονται την αμφισβήτηση της ελεύθερης αγοράς. Η οποία αποκλείεται· δεν γίνεται. Kι έτσι έχουμε αυτή την αλλόκοτη συζήτηση «περί πολιτισμού» στην Aμερική, όπου είμαστε συνεχώς προσβεβλημένοι ή έξαλλοι, αλλά δεν μπορούμε να πούμε γιατί ή τι φταίει γι’ αυτή την κατάσταση.

«Ο πιο τολμηρός κριτικός της κουλτούρας»

Σύμφωνα με τους New York Times, ο Tόμας Φρανκ είναι ίσως ο «πλέον τολμηρός κριτικός της κουλτούρας» από τη γενιά του «και σίγουρα ο πιο ανήσυχος». Γεννήθηκε το 1965 στο Kάνσας Σίτι, σε μια εποχή που οι Mεσοδυτικές Πολιτείες ήταν η καρδιά και η ψυχή του αμερικανικού ριζοσπαστισμού. Mετά τις σπουδές του στο Kάνσας και τη Bιρτζίνια, ο Φρανκ ίδρυσε το περιοδικό πολιτιστικής κριτικής «The Baffler», το οποίο έθεσε ως στόχο του τη μελέτη και την ανάλυση των συνθηκών ζωής στην Aμερική στα τέλη του 20ού αιώνα, στη σκιά του υπερκαταναλωτισμού και της κυριαρχίας των μεγάλων επιχειρήσεων. Παράλληλα με την έκδοση του περιοδικού, ο Φρανκ έκανε το διδακτορικό του στην αμερικανική ιστορία στο πανεπιστήμιο του Σικάγου. Tο πρώτο του βιβλίο, «The Conquest of Cool» (1995) αποτελεί επέκταση της διδακτορικής του διατριβής, ενώ με το δεύτερο βιβλίο του, «One Market under God», εξέφρασε την άποψη ότι μέσα στη δεκαετία του 1990 επικράτησε «μια νέα ορθοδοξία που αναθεμάτισε κάθε εναλλακτική θεώρηση περί δημοκρατίας, ιστορίας και των διεθνών σχέσεων». Mε το τρίτο του βιβλίο, «What’s the matter with Kansas?» (2004) τράβηξε την προσοχή των αμερικανικών MME. Σε αυτό, ο Φρανκ ανέλυσε το παράδοξο φαινόμενο που θέλει τις αμερικανικές εργατικές τάξεις να στηρίζουν συντηρητικές πολιτικές και κυβερνήσεις μολονότι είναι επιζήμιες για την οικονομική τους κατάσταση, ενώ παράλληλα ανέπτυξε έναν προβληματισμό πάνω σε αυτό που σήμερα θεωρείται «Aριστερά» στις HΠA.

Καθημερινή 02 -07 - 2006

«Η δημοκρατία δεν επιβάλλεται...»....Γιώργος Κουμάντος...Καθημερινή.

2007-05-28T10:27:00.000+03:00

Ο Γιώργος Κουμάντος, με αφορμή το βιβλίο του «Θητεία στην ελευθερία», μιλάει για τις ΗΠΑ και το Ιράκ, την Ευρώπη, την Ιστορία
Συνέντευξη στον Ηλια Μαγκλινη
«Το μεγαλύτερο πρόβλημα της δημοκρατίας είναι η άμυνα κατά των εχθρών της χωρίς υιοθέτηση των μεθόδων τους». «Χωρίς τυπική δημοκρατία ούτε ουσιαστική υπάρχει». «Η αναζήτηση της “ταυτότητας” του ελληνισμού έχει μιαν απειλητική όψη: αναζητεί κανείς κάτι που έχει χαθεί». Τρία ενδεικτικά αποφθέγματα, αλιευμένα από το πρόσφατο βιβλίο του Γιώργου Κουμάντου «Θητεία στην ελευθερία», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις.
Συνάθροιση άρθρων που ο Γ. Κουμάντος έχει δημοσιεύσει τα τελευταία περίπου δέκα χρόνια στην «Καθημερινή» και τα οποία επικεντρώνονται στις έννοιες της δημοκρατίας, της ελευθερίας και των ατομικών δικαιωμάτων, καταπιάνονται όμως και με τις διεθνείς σχέσεις, την Ευρώπη και την παιδεία, καθώς επίσης την Εκκλησία, τη βιοηθική κ.ά.
Κείμενα που μεταφέρουν ακέραια την επικαιρότητα της περιόδου μέσα στην οποία γράφτηκαν, την ίδια στιγμή όμως θέτουν ερωτήματα που υπερβαίνουν το επίκαιρο και γίνονται κείμενα ιδεών και αναστοχασμού, είτε όταν ο συγγραφέας μιλάει για τη σημασία του ορθού λόγου είτε για ζητήματα εθνικής ταυτότητας.
Ο Γ. Κουμάντος ανήκει σ’ εκείνη τη γενιά των νομικών, όταν η συγκεκριμένη επιστήμη έδινε στη χώρα προσωπικότητες που δοκιμάστηκαν στη βάσανο της σκέψης και της γραφής, αρθρώνοντας λόγο δραστικό.
Τα λάθη του λαού
— Σε ένα από τα άρθρα που περιλαμβάνονται στο βιβλίο, θέτετε το ερώτημα: «Κάνει λάθος ο λαός;», αναφερόμενος στο λάθος του γερμανικού λαού το 1933 και του ελληνικού το 1920. Είναι προφανώς ένα πρόβλημα για το οποίο η δημοκρατία δεν έχει λύση...
— Οντως, μπορεί ένας λαός να πλανηθεί με καταστρεπτικές συνέπειες. Το πρόβλημα είναι ότι δεν έχουμε κάποιον ανώτερο κριτή για να κρίνει την πλάνη του. Το παράδειγμα των εκλογών του 1920 στην Ελλάδα είναι χαρακτηριστικό. Εκεί ο λαός –λόγω και των σφαλμάτων του Βενιζέλου– έκανε το μεγάλο λάθος να φέρει τον Κωνσταντίνο. Αυτή όμως είναι η ουσία της δημοκρατίας. Μπορεί κάποτε να το πληρώνουμε ακριβά, αλλά είναι το τίμημα που χρειάζεται για να υπάρχει η δημοκρατία και να λειτουργεί.
— Γράφετε ότι «οι δημοκρατικές αρχές γίνονται αγαθό εξαγώγιμο, με υποχρέωση μάλιστα εισαγωγής του από λαούς που δεν διαθέτουν τις απαραίτητες “οδηγίες χρήσης”». Το παράδειγμα των ΗΠΑ και του Ιράκ έρχεται αυτόματα στο νου...
— Είναι πολλοί οι λαοί που δεν είναι έτοιμοι για δημοκρατία και το δίλημμα είναι: ή θα πούμε ότι οι αξίες της δημοκρατίας είναι οικουμενικές κι επομένως η λογική είναι να τις αποδεχθούν όλοι οι λαοί –κι όσοι δεν τις παραδέχονται, να τους «παρακινήσουμε» να τις αποδεχθούν– ή να πούμε ότι αυτή είναι η ιδιομορφία τους οπότε τους εγκαταλείπεις στη μοίρα τους. Εκεί βρίσκεται η τραγικότερη αντίφαση της δημοκρατίας: δεν εξάγεται, δεν επιβάλλεται, είναι όμως σκληρή η παραδοχή ότι κάποιοι λαοί δεν θέλουν τη δημοκρατία, συνεπώς, ας τους αφήσουμε στη μοίρα τους.
Θεοκρατικές αντιλήψεις
— Εκτός από τις οικονομικές και γεωπολιτικές σκοπιμότητες, η επέμβαση των Αμερικανών στο Ιράκ ήταν και αποτέλεσμα υπεραισιοδοξίας;
— Ναι, οι Αμερικανοί ήταν υπεραισιόδοξοι· πίστευαν ότι μπορούν να εγκαθιδρύσουν στο Ιράκ ένα δυτικού τύπου δημοκρατικό πολίτευμα. Η υπεραισιοδοξία αυτή όμως συνδέεται με την αμερικανική δημοκρατική παράδοση. Μην το ξεχνάμε: η Αμερική είναι μια πολύ δημοκρατική χώρα. Μέσα στην παράδοσή της, όμως, είναι και ορισμένες θεοκρατικές αντιλήψεις, ιδίως της παρούσης αμερικανικής κυβέρνησης. Από τη στιγμή που κάποιος πιστεύει ότι επικοινωνεί με τον Θεό, άρα ξέρει την απόλυτη αλήθεια, μοιραία γίνεται αντιδημοκράτης. Πώς να συνεννοηθείς με στελέχη του υπουργικού συμβουλίου, οι οποίοι λένε ότι πριν από κάθε σύσκεψη προσεύχονται;
— Τώρα που αποχωρεί ο Τόνι Μπλερ, πληροφορηθήκαμε ότι ένας από τους λόγους της συστράτευσής του με τον πρόεδρο Μπους είναι ότι «ανακάλυψε» όψιμα τον χριστιανισμό...
— Πράγματι, κι εγώ το διάβασα. Δεν σας κρύβω ότι κάπου μέσα μου χαμογέλασα: έτσι εξηγούνται όλα, είπα. Διότι η συμμαχία με τις ΗΠΑ στο Ιράκ ήταν το μοιραίο λάθος του Μπλερ. Ο Μπλερ, κατά τη γνώμη μου, ήταν σπουδαίος στην εσωτερική του πολιτική. Συνέλαβε το μόνο δυνατό σύστημα κοινωνικής πολιτικής σήμερα, που είναι η σοσιαλδημοκρατία. Και ήρθε η ιστορία του Ιράκ και κατέστρεψε το πολιτικό του προφίλ.
— Πρόσφατα σχηματίστηκε μια πολιτική κίνηση, η «Φιλελεύθερη Συμμαχία». Οι απόψεις της είναι εδραιωμένες σε ένα πνεύμα ορθολογισμού. Εσείς υπογραμμίζετε την αναγκαιότητα του ορθού λόγου...
— Δεν είναι συνέπεια του ορθού λόγου ο φιλελευθερισμός. Αλλο ο ορθός λόγος κι άλλο ο άκαμπτος, ας πούμε, φιλελευθερισμός. Από τα λίγα που έχω διαβάσει, φοβάμαι ότι το συγκεκριμένο κόμμα συγχέει τα δύο. Πιστεύω ότι δεν μπορεί να γίνει τίποτα σωστό χωρίς τον ορθό λόγο. Αλλά δεν πιστεύω ότι μπορεί να γίνει και τίποτα με τον άκρατο φιλελευθερισμό: ας ζημιωθεί το κοινωνικό σύνολο, αρκεί η οικονομία να προχωράει. Δεν νομίζω ότι προχωράει έτσι, καλύτερα να προχωρήσει λιγότερο και να συνεκτιμάται ο ανθρώπινος παράγοντας. Ναι στον ορθό λόγο αλλά που να επιτρέπει έναν βαθμό κοινωνικού ελέγχου στην οικονομία, κάτι που αρνείται ο φιλελευθερισμός.
Ευρώπη και Τουρκία
— Στον ισοπεδωτικό αντιαμερικανισμό δεξιών και αριστερών, απαντάτε με τη «Μία ελπίδα που ονομάζεται Ευρώπη», ως μοναδικό και ουσιαστικό φραγμό στην παντοδυναμία των αμερικανικών συμφερόντων. Πόσο εφικτό είναι αυτό;
— Η αλήθεια είναι ότι πολλά φτερά μας έχουν κοπεί εξαιτίας της επιρροής των Αμερικανών στη Βρετανία αλλά και της διεύρυνσης: οι οκτώ χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ και η απόφασή τους να δηλώσουν τη στήριξή τους στην αμερικανική επέμβαση στο Ιράκ, ήταν μεγάλο πλήγμα. Το άλλο αγκάθι της ενωμένης Ευρώπης είναι η Τουρκία. Φανταστείτε μια Ευρώπη ανάμεσα στη Βρετανία και στην Τουρκία, δύο φίλα προσκείμενες χώρες στην Αμερική. Μια τέτοια Ευρώπη δεν θα έχει τον ρόλο πολιτικής δύναμης. Γι’ αυτό και δική μου άποψη είναι ότι καλύτερα μια μικρότερη Ευρώπη, αποτελούμενη από κράτη που επιθυμούν να παίξουν έναν ρόλο αντι–δυνάμεως στην Αμερική. Κι ας υπάρχει παράλληλα μια οικονομικά διευρυμένη Ευρώπη. Το κατά πόσον αυτό είναι ρεαλιστικό, πρέπει κι εγώ να σας πω ότι δεν είμαι βέβαιος. Θα έλεγα όμως ότι δεν είναι ανάγκη κάθε φορά να βάζουμε φραγμό στο όραμά μας με μέτρο κάποιον ρεαλισμό.
— Η Τουρκία, μια χώρα με σαφές έλλειμμα δημοκρατίας, χτυπάει την πόρτα της Ευρωπαϊκής Ενωσης με τις ευλογίες των ΗΠΑ. Πώς είδατε το πρόσφατο «συνταγματικό πραξικόπημα» του στρατού;
— Οπως διάβασα και τελευταία στην «Κ», η επιλογή στην Τουρκία είναι μεταξύ του σπαθιού και της μαντίλας. Τι να προτιμήσεις από τα δύο; Θα έλεγα, έστω και με βαριά καρδιά, τη μαντίλα. Ισως η θρησκευτική υστερία να θεραπεύεται, το στρατοκρατικό καθεστώς όμως δεν αλλάζει και στην ουσία αρνείται ευθέως τη λαϊκή κυριαρχία. Εδώ επιστρέφουμε σε αυτό που είπαμε πριν: ακόμα κι αν κάνει λάθος ο λαός ψηφίζοντας θρησκευτικούς ηγέτες, είναι προτιμότερο από το να του επιβληθούν τα τανκς. Στην Ελλάδα το ξέρουμε καλά, καθώς έχουμε «καεί» από τον στρατό.
«Καημός μου η Παιδεία»
— Στο βιβλίο σας αφιερώνετε πολύ χώρο και στην Παιδεία...
— Είναι ο μεγάλος μου ο καημός. Οταν το 1964 ο Λουκής Ακρίτας ανέλαβε υφυπουργός Παιδείας, επί κυβερνήσεως Γεωργίου Παπανδρέου, με γενικό γραμματέα τον Παπανούτσο, μου ανατέθηκε η θέση του νομοτεχνικού συμβούλου. Πρέπει να σας πω ότι ήταν μία από τις πλέον ευτυχισμένες περιόδους της ζωής μου. Ενιωθα ότι συμμετέχω σε κάτι σημαντικό. Και ήταν. Τα πρόσφατα γεγονότα στην παιδεία μού προκάλεσαν μεγάλη θλίψη. Εχω γράψει ότι η υπουργός Παιδείας προχώρησε σε προδήλως ανεπαρκή αλλά σωστά μέτρα. Ανεπαρκή διότι δεν τόλμησε να τα εφαρμόσει, στην ουσία τους όμως ήταν σωστά.
— Είδατε καθόλου το βιβλίο της Ιστορίας ΣΤ΄ Δημοτικού; Θα συμφωνούσατε με την άποψη ότι εκφράζει μια πολιτικώς ορθή ανάγνωση της Ιστορίας;
— Αναρωτιέμαι τι ψυχολογικά κίνητρα με έκαναν να μη διαβάσω το βιβλίο αυτό. Πάντως, η αίσθησή μου από τη συζήτηση που έγινε είναι ότι οι συγγραφείς του, στην αναζήτηση κάποιας πολιτικής ορθότητας, όπως το λέτε, ισοπέδωσαν πράγματα που απλώς δεν είναι δυνατόν να χειρίζεται κανείς κατ’ αυτόν τον τρόπο. Από την άλλη πλευρά, καλό είναι η Ιστορία να μη λέει ψέματα. Να μην υπερβάλλει επίσης. Η ελληνική Ιστορία βρίθει ψευδών.
— Την πτυχή αυτή τη θίγετε στο βιβλίο, όταν αναρωτιέστε αν θα ήταν εφικτή μια «αντικειμενική» ιστορία της Εθνικής Αντίστασης, αναφερόμενος στο «ατύχημα» ή τη «δολοφονία» του Ψαρρού. Είναι τα ίδια προβλήματα που παρουσιάζει και η ιστοριογραφία του ελληνικού εμφυλίου;
— Βεβαίως. Εστω και εκ των υστέρων, διαψεύδονται όσοι ισχυρίζονται ότι την ιστορία τη γράφουν οι νικητές. Την ιστορία του ελληνικού εμφυλίου την έγραψαν οι ηττημένοι.
— Μήπως επειδή η νικήτρια Δεξιά αρκέστηκε στον στρατιωτικό θρίαμβο στον Γράμμο, εγκαταλείποντας τα άλλα πεδία στην ηττημένη Αριστερά;
— Είναι όπως το λέτε, με τη διαφορά ότι στο ιδεολογικό πεδίο το μετεμφυλιακό κράτος υπήρξε υπέρμετρα αυταρχικό, με συνέπεια να ντρέπεσαι να πεις ότι είσαι αντικομμουνιστής διότι ταυτιζόσουν με τα οπισθοδρομικά και αυταρχικά στοιχεία του κράτους της εποχής.
Δάσκαλος και αγωνιστής
Ο Γιώργος Κουμάντος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1925. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής φυλακίσθηκε στις φυλακές Αβέρωφ για την αντιστασιακή του δράση. Πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στο Αμβούργο, όπου αναγορεύθηκε διδάκτορας το 1954. Το 1960 έγινε υφηγητής του Αστικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και το 1965 εντεταλμένος υφηγητής. Το 1964 διετέλεσε ειδικός σύμβουλος του υπουργείου Παιδείας, ασχολούμενος αποκλειστικά με τη νομοτεχνική διατύπωση της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης.
Το 1968 η δικτατορία τον απομάκρυνε από τη θέση του εντεταλμένου υφηγητή. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας έλαβε μέρος σε διάφορες αντιστασιακές ενέργειες και το 1972 εκτοπίσθηκε στο Κερασοχώρι Ευρυτανίας και το Θέρμο Τριχωνίδας.
Μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, επανήλθε στο πανεπιστήμιο. Στις εκλογές του 2000, διετέλεσε υπηρεσιακός υπουργός Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης. Αρθρογραφεί τακτικά στην

«Καθημερινή».

Η άνοδος των λαϊκιστικών κομμάτων στην Κεντρική Ευρώπη (Cato Institute)

2007-05-26T16:18:00.001+03:00

Η άνοδος των λαϊκιστικών κομμάτων στην Κεντρική Ευρώπη

Διευρυμένο δημόσιο, διαφθορά, και απειλή προς τον φιλελευθερισμό

του Marian L. Tupy*

Η Κεντρική Ευρώπη ζει με περισσότερη ελευθερία και μεγαλύτερη ευημερία, από την πτώση του κομμουνισμού και έπειτα. Παρόλα αυτά, τα φιλελεύθερα κόμματα, που ήταν υπεύθυνα για αυτήν την εξέλιξη, βρίσκονται σήμερα αμυνόμενα. Τον περασμένο χρόνο, οι φιλελεύθεροι υπέφεραν μια σειρά εκλογικών αποτυχιών στην ευρύτερη περιοχή.

Μερικοί σχολιαστές ερμήνευσαν τη χαμηλή απόδοση των φιλελευθέρων κομμάτων ως ένδειξη αποδυνάμωσης της υποστήριξης της ελεύθερης αγοράς από το κοινό, αλλά οι σφυγμομετρήσεις της κοινής γνώμης στην Κεντρική Ευρώπη δείχνουν να συνεχίζεται η υποστήριξη του καπιταλισμού. Σίγουρα, δεν υπάρχει ευρέως διαδεδομένη επιθυμία για επιστροφή σε κεντρικά σχεδιαζόμενη και ελεγχόμενη οικονομία, που απέτυχε τόσο παταγωδώς στο παρελθόν.

Ένας από τους σημαντικότερους λόγους για αυτήν την λαϊκή δυσαρέσκεια προς το πολιτικό σύστημα είναι η κυβερνητική διαφθορά. Η διαβρωτικότητα της διαφθοράς στην Κεντρική Ευρώπη αποδίδεται μερικώς στην υπανάπτυξη της Κοινωνίας Πολιτών και την παράλληλη έλλειψη αποτελεσματικών περιορισμών στη συμπεριφορά και τη δράση της πολιτικής τάξης. Επιπλέον, παρά τη σημαντική πρόοδο προς την οικονομική ελευθερία που έχουν πραγματοποιήσει οι χώρες της Κεντρικής Ευρώπης μετά την πτώση του κομμουνισμού, ο ρόλος του κράτους στην οικονομία παραμένει τεράστιος. Ο ιδιωτικός τομέας είναι υπερφορτωμένος με πάρα πολλούς κανονισμούς και ρυθμίσεις, και οι κυβερνήσεις συνεχίζουν να ξοδεύουν περίπου το 44% του ΑΕΠ. Για να ελαχιστοποιηθεί το πρόβλημα της διαφθοράς, το μέγεθος και το πεδίο δράσης του κράτους πρέπει να μειωθούν.

Εισαγωγή

Από πολλές απόψεις, η Κεντρική Ευρώπη είναι μια ιστορία επιτυχίας. Η Τσεχική Δημοκρατία, η Ουγγαρία, η Πολωνία και η Σλοβακία είναι δημοκρατίες με ελεύθερες αγορές. Πρώην μέλη του Συμφώνου της Βαρσοβίας, είναι τώρα μέλη του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Έχουν ελευθερία λόγου, θρησκείας και συναθροίσεως, και το κατά κεφαλήν εισόδημα τους είναι μεγαλύτερο από ποτέ άλλοτε. Παρόλα αυτά, οι φιλελεύθεροι, που μάχονται υπέρ των πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών ελευθεριών, που ήταν οργανικής σημασίας για να επέλθει αυτή η πρόοδος, βρίσκονται αμυνόμενοι.

Μεταξύ του Σεπτεμβρίου του 2005 και του Ιουνίου του 2006, και οι τέσσερις αυτές χώρες της Κεντρικής Ευρώπης είχαν κοινοβουλευτικές εκλογές. Στη Σλοβακία, μια εθνικιστική- σοσιαλιστική συμμαχία αντικατέστησε τη φιλελεύθερη-συντηρητική κυβέρνηση του Mikulas Dzurinda. H νέα κυβέρνηση σταμάτησε αμέσως όλες τις νέες μεταρρυθμίσεις και υποσχέθηκε να αναστρέψει μερικές από τις παλαιότερες. Στην Πολωνία μια συμφωνία συμμαχίας μεταξύ συντηρητικών και εθνικιστών κράτησε την φιλελεύθερη Πολιτική Πλατφόρμα (Civic Platform) εκτός ισχύος. Στην Τσεχική Δημοκρατία, το φιλελεύθερο Πολιτικό Δημοκρατικό Κόμμα (Civic Democratic Party) κέρδισε τις εκλογές. Παρόλα αυτά, οι Σοσιαλδημοκράτες και οι κομμουνιστές σύμμαχοι τους κέρδισαν αρκετές έδρες στο κοινοβούλιο ώστε να μπλοκάρουν όλες τις φιλελεύθερες προτάσεις. Στην Ουγγαρία, οι Σοσιαλιστές μετά βίας κατόρθωσαν να παραμείνουν στην εξουσία. Νίκησαν τους Δεξιούς αντιπάλους τους, κυρίως επειδή απέκρυψαν από το κοινό την αλήθεια για την κατάσταση της οικονομίας πριν από τις εκλογές.

Οι χαμηλές αποδόσεις των φιλελευθέρων κομμάτων στις εκλογές θεωρήθηκαν ως ένδειξη δυσπιστίας της κοινής γνώμης για την ελεύθερη αγορά. Στην περίπτωση της Σλοβακίας, οι Financial Times έγραψαν για μία «λαϊκή επίθεση ενάντια στις καλπάζουσες καπιταλιστικές μεταρρυθμίσεις του Πρωθυπουργού Mikulas Dzurinda, που μετέτρεψαν τη Σλοβακία από παγκόσμιο παρία στην προτιμώμενη από τους ξένους επενδυτές χώρα.»¹ Στην πραγματικότητα, οι σφυγμομετρήσεις της κοινής γνώμης έδειξαν πως οι περισσότερες από τις μεταρρυθμίσεις του Dzurinda είχαν την στήριξη της πλειονότητας του κοινού. Οπότε, τι πήγε στραβά;

Ένας από τους πιο σημαντικούς λόγους, αν και κατά πολύ ανεξερεύνητος, για την άνοδο των λαϊκιστικών κομμάτων στην περιοχή είναι η μάστιγα της διαφθοράς. Παρά μια δραματική άνοδο της οικονομικής ελευθερίας τα τελευταία 17 χρόνια, οι κεντροευρωπαϊκές οικονομίες παραμένουν πιο έντονα διακανονισμένες από τις δυτικές. Οι κυβερνήσεις της Κεντρικής Ευρώπης συνεχίζουν να δαπανούν, να ελέγχουν και να αναδιανέμουν ένα τεράστιο ποσοστό του ΑΕΠ κάθε χώρας. Ο επιμερισμός των κρατικών έργων σπάνια είναι πραγματικά ανταγωνιστικός. Οι διαδικασίες στερούνται διαφάνειας, οι επιτακτικοί κανόνες συχνά υποβάλλονται στις ιδιοτροπίες ιδιότροπων δημοσίων υπαλλήλων, και ο ιδιωτικός τομέας συχνά αναγκάζεται να δωροδοκεί αυτούς τους δημοσίους υπαλλήλους. Έτσι, οι αδειοδοτήσεις και οι δημόσιες προμήθειες ευνόησαν τη δημιουργία μιας ολόκληρης τάξης από πολιτικούς, πρώην πολιτικούς και ανθρώπους με πολιτικές διασυνδέσεις που έχουν φτιάξει περιουσίες με άτιμο τρόπο.

Σε μία περιοχή όπου η κυβερνητική διαφάνεια και λογοδοσία είναι σχετικά υπανάπτυκτες, το εξοργισμένο κοινό απαίτησε τιμωρία για την άρχουσα τάξη αποσύροντας την εμπιστοσύνη του από τα καθιερωμένα πολιτικά κόμματα και αυξάνοντας την υποστήριξη του προς τους λαϊκιστές, που επιδεξιότατα πάτησαν πάνω στα συναισθήματα απογοήτευσης με τη διαδικασία μετάβασης. Η άνοδος των λαϊκιστών και η αναβολή περαιτέρω οικονομικών μεταρρυθμίσεων θα διατηρήσει το σημαντικό ρόλο που παίζει το κράτος στην οικονομία. Αυτό είναι θλιβερό. Το μέγεθος και το πεδίο δράσης του κρατικού τομέα στην Κεντρική Ευρώπη πρέπει να μειωθεί για να ελαχιστοποιηθεί το πρόβλημα της διαφθοράς. Ειρωνικά, η αναβολή των περαιτέρω μέτρων φιλελευθεροποίησης και η συντρέχουσα αδυναμία να αποκαλύψουν την υφέρπουσα αιτία της διαφθοράς, ίσως υποσκάψει τους νέους εξουσιαστές της Κεντρικής Ευρώπης και ανοίξει το δρόμο για μια φιλελεύθερη ανανέωση.

Η ιστορία επιτυχίας της Κεντρικής Ευρώπης

Το τέλος του κομμουνισμού στην Κεντρική Ευρώπη επέφερε οικονομικές μεταρρυθμίσεις, όπως η κατάργηση χιλιάδων περιορισμών, η απελευθέρωση των τιμών και του εξαγωγικού εμπορίου, και η ιδιωτικοποίηση των περισσότερων κρατικών επιχειρήσεων. Επέφερε, επίσης, αυξημένη ελευθερία για να εισέλθουν στην αγορά εγχώριες και ξένες επιχειρήσεις.

Στο τέλος της κομμουνιστικής περιόδου, η οικονομική ελευθερία στην Ουγγαρία και την Τσεχοσλοβακία ήταν σχεδόν ανύπαρκτη. Στην Πολωνία, οι αγρότες είχαν μερικές πολύ περιορισμένες ελευθερίες, αλλά η οικονομία σαν σύνολο υπαγόταν στον ίδιο κεντρικό σχεδιασμό, όπως και στο υπόλοιπο Σοβιετικό μπλοκ. Από το 2004, όπως δείχνει η ετήσια αναφορά για το 2006 του Fraser Institute με θέμα «Οικονομική ελευθερία στον κόσμο», η Ουγγαρία είχε την πιο ελεύθερη οικονομία στην Κεντρική Ευρώπη και βρισκόταν στην 20η θέση από τις 13ο χώρες που εντάσσονταν στην έρευνα. Ακολουθούσε η Τσεχική Δημοκρατία και η Σλοβακία, αμφότερες στην 45η θέση, και η Πολωνία στην 53η θέση.²

Αρχικά, η Κεντρική Ευρώπη βίωσε οικονομική συστολή, καθώς πολλές αναποτελεσματικές και βαθιά χρεωμένες εταιρείες αναγκάστηκαν να κλείσουν. Στα μέσα της δεκαετίας του 1990, η Κεντρική Ευρώπη άρχισε να αναπτύσσεται ξανά. Μεταξύ του 1995 και του 2004, το κατά κεφαλήν Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ)³ αυξήθηκε κατά 28% στην Τσεχική Δημοκρατία, κατά 49% στην Ουγγαρία, κατά 46% στην Πολωνία και κατά 44% στη Σλοβακία (δείτε Διάγραμμα 1).⁴

Οι καθαρές εισροές ξένων άμεσων επενδύσεων⁵ στην περιοχή αυξήθηκαν σημαντικά.⁶ Στο υψηλότερο σημείο τους, οι καθαρές εισροές ξένων επενδύσεων στην Τσεχική Δημοκρατία ανήλθαν στο 11,52% του ΑΕΠ (2002). Στην Ουγγαρία ανήλθαν στο 10,75% (1995), στην Πολωνία στο 5,60% (2000), και στη Σλοβακία στο 16,89% (2002).⁶ Οι ανερχόμενες εισροές κεφαλαίων συνοδεύθηκαν από αυξημένη παραγωγικότητα και χαμηλό πληθωρισμό, που έπεσε από διψήφιος (τριψήφιος στην Πολωνία) το 1990 σε κάτι μεταξύ 2 και 8% το 2004.⁷

Η μετα-κομμουνιστική εποχή γνώρισε, επίσης, βελτιώσεις και στους δείκτες ανθρώπινης ανάπτυξης στην περιοχή (δείτε Διαγράμματα 2-4). Ο δείκτης παιδικής θνησιμότητας έπεσε,⁸
και ο αριθμός των γιατρών αυξήθηκε.⁹ Το προσδόκιμο ζωής αυξήθηκε.¹⁰ Το ίδιο ισχύει και για τις δαπάνες για την υγεία ως ποσοστό του ΑΕΠ.¹¹

Οι δαπάνες για την Παιδεία ως ποσοστό του ΑΕΠ αυξήθηκαν σε δύο από τις τέσσερις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης.¹² Η περιοχή ως σύνολο διατήρησε το ιστορικό υψηλό της ποσοστό σε όγκο σχολικών εγγραφών.¹³ Πράγματι, μεταξύ του 1991 και του 2003, ο όγκος των εγγραφών στην πρωτοβάθμια, δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια εκπαίδευση αυξήθηκε σε όλη την Κεντρική Ευρώπη.¹⁴ Αυτές οι στατιστικές είναι ιδιαίτερα σημαντικές, αν λάβουμε υπ’ όψιν και τη λανθασμένη κοινή αντίληψη ότι η εκπαίδευση και η υγεία στην Κεντρική Ευρώπη σήμερα είναι χειρότερες από ότι ήταν πριν την πτώση του τοίχους του Βερολίνου.

Η περιοχή βίωσε, επίσης, ένα σημαντικό αριθμό υλικών κερδών. Για παράδειγμα, αυξήθηκε η ιδιοκτησία αυτοκινήτων¹⁵ και το συνολικό δίκτυο οδικών αρτηριών διευρύνθηκε.¹⁶ Ο αριθμός των συνδρομητών σταθερής και κινητής τηλεφωνίας αυξήθηκε,¹⁷ όπως και ο αριθμός των Κεντροευρωπαίων που έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο.¹⁸ Με την εξαίρεση της Πολωνίας, οι στρατιωτικές δαπάνες σαν ποσοστό του ΑΕΠ μειώθηκαν στην περιοχή.¹⁹

Παρά την μετα-κομμουνιστική πρόοδο, πολλοί άνθρωποι στην Κεντρική Ευρώπη συνέχισαν να μην είναι ευχαριστημένοι με την πρόοδο στην περιοχή. Το 2005, μια έρευνα που πραγματοποιήθηκε από το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας έδειξε πως το 58% των Σλοβάκων, το 40% των Ούγγρων, το 38% των Πολωνών, και το 34% των Τσέχων ήταν απαισιόδοξοι για τις ζωές τους.²⁰ Αυτή η στατιστική έδειξε μία εναντίωση στην παρούσα κατάσταση, παρόλο που πρέπει να σημειωθεί πως γενικά οι Ευρωπαίοι τείνουν να είναι πιο απαισιόδοξοι από ότι, για παράδειγμα, οι Αμερικάνοι. Όπως έδειξε μια έρευνα του Ιουλίου του 2005, «ένα πλήρες 58% των Αμερικάνων είναι ιδιαίτερα ικανοποιημένοι από τις ζωές τους, σε σύγκριση με το μέσο όρο του 31% στην Ευρώπη των 15. Το 56% των Αμερικάνων πιστεύει πως οι ζωές τους βελτιώθηκαν τα τελευταία 5 χρόνια, σε αντίθεση με 45% των Ευρωπαίων. Επιπλέον, 65% των Αμερικάνων αναμένουν βελτίωση της προσωπικής τους κατάστασης τα επόμενα 5 χρόνια, σε αντίθεση με μόνο 44% των Ευρωπαίων.»²¹

Η άνοδος των λαϊκιστών και η αδυναμία των φιλελευθέρων

Οι λαϊκιστές στην Κεντρική Ευρώπη πάτησαν ακριβώς πάνω σε αυτό το αίσθημα έλλειψης ικανοποίησης. Οι Σλοβάκοι, για παράδειγμα, εξέλεξαν τον Robert Fico, έναν αυτοαποκαλούμενο σοσιαλιστή που καταφέρεται εναντίον των πολυεθνικών και των οικονομικών συμφερόντων, και υπόσχεται μια σειρά από φόρους και ρυθμίσεις για να τα εξουδετερώσει. Μετά την εκλογική του νίκη, ο Fico έκανε συμμαχική κυβέρνηση με τον ατιμασμένο πρώην Πρωθυπουργό Vladimir Meciar και τους Σλοβάκους Εθνικιστές του Jan Slota, που συνδυάζουν το σοσιαλισμό με ρατσισμό και ξενοφοβία. Τα λόγια και τα έργα των μελών της Σλοβακικής τριανδρίας μιλάνε από μόνα τους. Ο Meciar έχει κατηγορηθεί ως ηθικός αυτουργός της δολοφονίας ενός δημοσιογράφου και της απαγωγής του γιου ενός πρώην προέδρου. Και δεν μπορεί να οδηγηθεί στη δικαιοσύνη επειδή σε αυτά τα εγκλήματα δόθηκε αμνηστία από κανέναν άλλο από τον ίδιο τον Meciar, το 1998. Ο Slota, ένας ξενοφοβικός ρατσιστής, καταφέρεται εξοργισμένος ενάντια στους «μογγολοειδείς» Ούγγρους και τους «αποκρουστικούς» τσιγγάνους. Ζήτησε ακόμα από τον Σλοβακικό στρατό να «ισοπεδώσει τη Βουδαπέστη».²² Καθόλου άξιον απορίας ότι, σε μια πράξη άνευ προηγουμένης αποφασιστικότητας, τα σοσιαλιστικά μέλη του Ευρωκοινοβουλίου απέβαλλαν από τις τάξεις τους το κόμμα του Fico, μόλις 24 ώρες αφού ανακοινώθηκε η νέα Σλοβακική κυβερνητική συμμαχία.

Στην Πολωνία, το Κόμμα του Νόμου και της Δικαιοσύνης κέρδισε και τις κοινοβουλευτικές και τις Προεδρικές εκλογές. Ο Πρόεδρος Lech Kaczynski διόρισε τον πανομοιότυπο δίδυμο αδερφό του ως Πρωθυπουργό. Αυτό καθιστά την Πολωνία τη μόνη χώρα στον κόσμο όπου οι δύο κορυφαίες κυβερνητικές θέσεις κρατούνται από δύο γενετικά πανομοιότυπα άτομα. Το οικονομικά συγκεντρωτικό και κοινωνικά συντηρητικό Κόμμα του Νόμου και της Δικαιοσύνης έκανε συμμαχική κυβέρνηση με το Κόμμα Αυτοάμυνας του Andrzej Lepper και τη Λίγκα Οικογενειών Πολωνών του Roman Giertych.²³

To οικονομικό πρόγραμμα του Κόμματος Αυτοάμυνας βασίζεται στην εναντίωση στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στην αυξημένη οικονομική ενίσχυση των Πολωνών αγροτών. Το πρόγραμμα της Λίγκας Οικογενειών Πολωνών δίνει έμφαση στην Καθολική αρχή της κοινωνικής δικαιοσύνης και, κατά συνέπεια, στη μεγαλύτερη αναδιανομή του πλούτου. Και τα τρία κόμμα πρόσκεινται σε διαφορετικούς βαθμούς στον απομονωτισμό, την ξενοφοβία και την ομοφοβία. Όπως τα Σλοβακικά αντίστοιχα τους, οι Πολωνοί ηγέτες πλειοδότησαν σε εμπρηστική και ενοχλητική ρητορική. Ο Lepper, για παράδειγμα, έκανε πολλές αντισημιτικές δηλώσεις, εγκωμίασε τις εργασιακές πολιτικές του Χίτλερ, και κατηγόρησε τους ομοφυλόφιλους ως φορείς ασθενειών.²⁴

Παρόλο που η κατάσταση στη Σλοβακία και την Πολωνία είναι σοβαρή, στην Τσεχία είναι σχεδόν κωμική. Τον Ιούλιο του 2006 οι Τσέχοι έδωσαν μια εκλογική ετυμηγορία που δίχασε το πανίσχυρο Κοινοβούλιο ακριβώς στη μέση. Το φιλελεύθερο και υπέρμαχο της ελεύθερης αγοράς Civic Democratic Party του Mirek Topolanek κέρδισε τις εκλογές αλλά δεν μπορεί να σχηματίσει νέα κυβέρνηση, επειδή ακόμα και με την υποστήριξη των συμμαχικών δυνάμεων, Χριστιανοδημοκρατών και Πρασίνων, έχει μόνο 100 από τις 200 έδρες. Οι Σοσιαλδημοκράτες και οι κομμουνιστές έχουν τις υπόλοιπες 100 έδρες. Έτσι, τέσσερις μήνες μετά τις εκλογές, η πολιτική κατάσταση στην Τσεχία παραμένει ασταθής. Μερικώς ως αποτέλεσμα των οικονομικών μεταρρυθμίσεων στην Τσεχία τη δεκαετία του 1990 και μερικώς ως αποτέλεσμα της ταχέως αναπτυσσόμενης παγκόσμιας οικονομίας, οι Σοσιαλδημοκράτες προήδρευσαν της συμπαγούς οικονομικής αποδόσεως. Ακόμα, προς το τέλος της τελευταίας θητείας τους στην κυβέρνηση βασίστηκαν στην υποστήριξη του Κομμουνιστικού Κόμματος, που οδήγησε στην επανεθνικοποίηση του Τομέα Υγείας και στη θεμελιώδη σύσφιξη των εργασιακών νόμων. Το τελευταία είναι ιδιαίτερα καταστροφικό δεδομένου του δείκτη ανεργίας που ανέρχεται στο 8%.²⁵ Η ισχύς των Σοσιαλδημοκρατών και των Κομμουνιστών συμμάχων τους στο νέο κοινοβούλιο προφανώς θα μπλοκάρει τις μελλοντικές οικονομικές μεταρρυθμίσεις, συμπεριλαμβανομένης και της πρότασης για flat tax που αποτελεί τον πυρήνα του προεκλογικού πολιτικού προγράμματος του Civic Democratic Party. Είναι πιθανό η έκρυθμη αυτή κατάσταση στην Τσεχική πολιτική σκηνή να χρειαστεί να επιλυθεί μέσω πρόωρων εκλογών.

Στην Ουγγαρία, που είχε επίσης εκλογές φέτος, οι φιλελεύθεροι πήραν 6,5% των ψήφων. Συμμάχησαν με τους Σοσιαλιστές, που κέρδισαν τις εκλογές λέγοντας ψέματα στο εκλεκτορικό σώμα για την άσχημη κατάσταση της οικονομίας.²⁶ Μένει να δούμε πόσο καιρό θα επιβιώσει η κυβέρνηση και τι επίδραση θα έχουν οι φιλελεύθεροι στην οικονομική πολιτική της κυβέρνησης. Με το έλλειμμα του προϋπολογισμού να έχει προβλεφθεί στο 10% του ΑΕΠ το 2006, για παράδειγμα, οι Σοσιαλιστές κατήρτισαν ένα σχέδιο εξόδου από τη φορολογική κρίση που περιλαμβάνει φορολογικές αυξήσεις, που ίσως εμποδίσουν την οικονομική ανάπτυξη. Δεν αποτελεί έκπληξη που οι Financial Times προειδοποίησαν πως η Ουγγαρία κινδυνεύει να γίνει «ο άρρωστος της Ευρώπης».²⁷ Το κυριότερο αντιπολιτευόμενο κόμμα, το Fidesz, ξεκίνησε ως οικονομικά φιλελεύθερο κόμμα στις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας, αλλά στράφηκε στον κοινωνικό συντηρητισμό και τον οικονομικό συγκεντρωτισμό. Ο βουλευτής και δεύτερος στην ιεραρχία του κόμματος Istvan Mikola, για παράδειγμα, έπαιζε πρόσφατα με την ιδέα μιας, υποστηριγμένης από το κράτος, «ελαφριάς» σωματικής τιμωρίας για τα παιδιά που δεν τηρούν τους κανόνες.²⁸ To αφεντικό του Fidesz, Victor Orban, υποσχέθηκε δωρεάν υγειονομική περίθαλψη, χαμηλότερες ενεργειακές τιμές, και επανακρατικοποίηση μερικής ιδιωτικοποιημένης κρατικής περιουσίας. Καταφερόταν ενάντια στο παγκόσμιο κεφάλαιο και ζήτησε μεγαλύτερη προστασία για τους εγχώριους παραγωγούς. Παρόλο που το Fidesz ήταν εκτός εξουσίας, η υποστήριξη προς αυτό κορυφώθηκε, φθάνοντας από περίπου 9% το 1990 σε 42% το 2006.

Με την αξιοσημείωτη εξαίρεση της Τσεχίας, οι πολιτικοί στην Κεντρική Ευρώπη κατάφεραν να συνδυάσουν δεξιές αντιλήψεις στη δημόσια και ιδιωτική ηθική με αριστερές αντιλήψεις στην οικονομία. Εκκλήσεις για ελέγχους στις τιμές, αυξημένη φορολόγηση των πλουσίων, και επανακρατικοποίηση ιδιωτικοποιημένης περιουσίας ακούστηκαν στην περιοχή. Το ίδιο ισχύει και για εκκλήσεις για επιστροφή στις παραδοσιακές οικογενειακές αξίες, στη θρησκεία, και για κατάργηση της σεξουαλικής αυτονομίας. Ο συνδυασμός σοσιαλιστικών και συντηρητικών δεν ταιριάζει στη συνηθισμένη διάκριση δεξιάς-αριστεράς, καθιστώντας πολύπλοκη την κατηγοριοποίηση της κεντροευρωπαϊκής πολιτικής. Ο Ευρωπαϊκός Τύπος, για παράδειγμα, συνεχίζει να αναφέρει τους Σλοβάκους Εθνικιστές ως «ακροδεξιό» κόμμα, ακόμα και αν το οικονομικό πρόγραμμα τους είναι το ίδιο αριστερό με αυτό του Σλοβακικού Κομμουνιστικού Κόμματος.²⁹ Ένας καλύτερος τρόπος για να αναλύσουμε την πολιτική σκηνή της περιοχής είναι με αντιπαράθεση φιλελεύθερων και αντιφιλελεύθερων πολιτικών δυνάμεων, όπου οι πρώτες τείνουν γενικά να ευνοούν την επέκταση της ατομικής ελευθερίας στον κοινωνικό και οικονομικό τομέα, ενώ οι δεύτερες αντιτίθενται και στα δύο.

Οι αντίπαλοι του φιλελευθερισμού δεν είναι πάντα αντιδραστικοί. Προσφέρουν ένα εναλλακτικό πρόγραμμα βασισμένο στον ενεργό κρατικό παρεμβατισμό με δεδηλωμένο στόχο να κάνουν καλύτερη την ζωή των ανθρώπων. Το καθοριστικό στοιχείο αυτού που ορισμένοι Ευρωπαίοι αναλυτές ονομάζουν «λαϊκισμό» είναι η άρνηση οιωνδήποτε συμβιβασμών. Μερικές από τις κλασσικές λαϊκιστικές προτάσεις αφορούν αυξήσεις στις δαπάνες για κοινωνική πρόνοια και αναδιανομή του εισοδήματος, σύσφιξη των εργασιακών σχέσεων, και ελέγχους στις τιμές των κανονικών αγαθών και υπηρεσιών, ενώ την ίδια στιγμή απαιτείται από την κυβέρνηση πειθαρχία στον προϋπολογισμό, διατήρηση υψηλών δεικτών οικονομικής ανάπτυξης, και μείωση της ανεργίας. Είτε το νέο αυτό πολιτικό φαινόμενο στην Κεντρική Ευρώπη αποκαλείται αντιφιλελευθερισμός είτε λαϊκισμός, τα πρόσφατα εκλογικά αποτελέσματα έδειξαν πως τα φιλελεύθερα κόμματα δεν έχουν τόση δυναμική ως πολιτικές δυνάμεις, όπως συνήθιζαν να έχουν.

Φταίει ο Φιλελευθερισμός;

Χωρίς καμία αμφιβολία, ένας από τους λόγους για την άνοδο του λαϊκισμού στην Κεντρική Ευρώπη είναι η δραματική κοινωνική αλλαγή που υφίσταται η περιοχή. Παρά την επίσημη δήλωση τους για αφοσίωση στην «κοινωνική πρόοδο», οι Κομμουνιστές, που κυριάρχησαν στην Κεντρική Ευρώπη για τέσσερις δεκαετίες, ήταν, στην πραγματικότητα, κοινωνικά υπερσυντηρητικοί. Η πορνογραφία και η ισότητα των φύλων, πόσο μάλλον η ομοφυλοφιλία, ήταν απαγορευμένες ή αποθαρρυμένες. Η έκρηξη των προσωπικών ελευθεριών που ακολούθησε την πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1989 ήταν ένα σοκ για τις απολιθωμένες σοσιαλιστικές κοινωνίες της Κεντρικής Ευρώπης. Αντιλήψεις ανεκτικές προς τις ατομικές ελευθερίες, ειδικά προς εκφράσεις σεξουαλικής αυτονομίας, που χρειάστηκαν δεκαετίες για να επικρατήσουν στη Δύση, αναδύθηκαν ξαφνικά στην Ανατολή. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έκανε την κοινωνικά φιλελεύθερη νομοθεσία απαραίτητη προϋπόθεση για την ένταξη χωρών σε αυτή.

Όσο γίνονταν διαπραγματεύσεις για την ευρωπαϊκή ένταξη, οι εξτρεμιστικές φωνές είχαν σιγήσει ή περιθωριοποιήθηκαν από τη συνεργασία των πολιτικών ελίτ και των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης. Τώρα που οι χώρες της Κεντρικής Ευρώπης είναι μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι λαϊκιστές απλά επέστρεψαν στο φυσικό πολιτικό τους χώρο. Αυτό εξηγεί εν μέρει τις εκλογικές επιτυχίες κοινωνικά συντηρητικών δυνάμεων στη Σλοβακία και την Πολωνία, καθώς και τη σχετική ισχύ του Fidesz στην Ουγγαρία. Μόνο οι Τσέχοι ξέφυγαν μέχρι τώρα από τη μάστιγα του ηθικού λαϊκισμού. Αυτό εξηγείται μερικώς από το γεγονός ότι οι Τσέχοι έχουν την μακρύτερη και ιστορικότερη φιλελεύθερη παράδοση στην περιοχή. Όπως δείχνουν τα Ευρωβαρόμετρα του 2005, μόνο το 19% των Τσέχων πιστεύει στο Θεό. Με 16%, η Εσθονία είναι η μόνη χώρα στην Ευρωπαϊκή Ένωση με χαμηλότερο επίπεδο θρησκευτικότητας. Αντιθέτως, το 44% των Ούγγρων, το 61% των Σλοβάκων και το 80% των Πολωνών δηλώνουν πως πιστεύουν στο Θεό³⁰.

Σύμφωνα με την συμβατική σοφία, ο άλλος σημαντικός λόγος για την άνοδο του λαϊκισμού στην Κεντρική Ευρώπη είναι η ελεύθερη αγορά ή, για να είμαστε πιο ακριβείς, οι υπερβολές και οι καταχρήσεις αυτής. Στην Πολωνία, για παράδειγμα, ο Leszek Balcerowicz, επικεφαλής της Εθνικής Τράπεζας της Πολωνίας και ο πρώην υπουργός οικονομικών , υπεύθυνοι για το αρχικό κύμα φιλελευθεροποίησης της Πολωνικής οικονομίας στις αρχές της δεκαετίας του ’90, αποτελούν στόχο της οργής της κυβέρνησης.³¹ Όταν ερωτήθηκε γιατί ονόμασε το κόμμα του Κόμμα Αυτοάμυνας, ο Lepper απάντησε ότι η Πολωνία χρειαζόταν να αμυνθεί από ανθρώπους σαν τον Balcerowicz: «Αποτελεί το απόλυτο κακό. Δεν είναι αλήθεια πως η Πολωνία δεν έχει χρήματα. Υπάρχει χρήμα στις τράπεζες, αλλά δεσμευμένο σε λογαριασμούς σε δυτικές τράπεζες. Δεν μπορεί η Εθνική Τράπεζα της Πολωνίας να είναι κράτος εν κράτει. Η αριστερά και η δεξιά τον αφήνουν στη θέση του, επειδή στην πραγματικότητα είναι το ίδιο πράγμα.»³²

Ομοίως, ο Viktor Orban διακήρυξε την εναντίωση του στον «άγριο καπιταλισμό» και ο Robert Fico ζητάει έναν «καπιταλισμό με κοινωνικό πρόσωπο».³³

Είναι προφανές πως, παρά τη δυσφορία τους για το μεταβατικό στάδιο, οι Κεντροευρωπαίοι συνεχίζουν να αποδέχονται την ανωτερότητα της ελεύθερης αγοράς από το σοσιαλισμό. Για παράδειγμα, στο τέλος του 2003, ο Οργανισμός Gallup, σε συνεργασία με το Ευρωβαρόμετρο, διεξήγαγε μια έρευνα κοινής γνώμης στις Κεντροευρωπαϊκές χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ρωτήθηκαν περισσότεροι από 12000 άνθρωποι για τις «αξίες και τις παραδόσεις τους». Οι ερωτηθέντες κλήθηκαν να συμφωνήσουν ή να διαφωνήσουν με τις ακόλουθες δηλώσεις, «το κράτος παρεμβαίνει υπερβολικά στις ζωές μας», «ο ελεύθερος ανταγωνισμός είναι η καλύτερη εγγύηση για την οικονομική ευημερία» και «η οικονομική ανάπτυξη πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα (για τη χώρα μας), ακόμα και αν επιδρά στο περιβάλλον». Και οι τρεις δηλώσεις είχαν τη στήριξη της πλειονότητας (ή, τουλάχιστον, της πλειοψηφίας) των ερωτηθέντων και στις τέσσερις χώρες (δείτε Πίνακα 1).³⁴

It’s the Corruption, Stupid

Πιο πρόσφατα, μια έρευνα κοινής γνώμης από το Ινστιτούτο Δημοσίων Υποθέσεων στη Μπρατισλάβα έδειξε υποστήριξη της κοινής γνώμης για τις μεταρρυθμίσεις που έκανε στη Σλοβακία ο Michael Dzurinda, o φιλελεύθερος Σλοβάκος πρωθυπουργός. Η υιοθέτηση του flat tax, για παράδειγμα, υποστηρίχθηκε ευρέως από το 58% των Σλοβάκων πολιτών μόλις δύο μήνες πριν τις κοινοβουλευτικές εκλογές του 2006. Μόνο το 31% επιθυμούσε την κατάργηση του. Η μερική ιδιωτικοποίηση του συνταξιοδοτικού συστήματος βρήκε ευρεία αποδοχή, από το 53% του κοινού, με το 37% να αντιτίθεται. Η μεταρρύθμιση του συστήματος Κοινωνικής Πρόνοιας είχε ευρεία αποδοχή του 47% του κοινού, με το 46% να αντιτίθεται. Αντίθετα, μόνο το 25% των ερωτηθέντων υποστήριζε τις μεταρρυθμίσεις στον Τομέα Υγειονομικής Περίθαλψης που περιελάμβανε, μεταξύ άλλων, την εισαγωγή μικρών πληρωμών για επισκέψεις στο νοσοκομείο, ενώ 72% ήταν αντίθετο.³⁵

Η προσωπική μου εμπειρία από την επίσκεψη στη Σλοβακία την περίοδο των κοινοβουλευτικών εκλογών του 2006 ήταν πως οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις δεν ήταν ο κύριος λόγος για την άνοδο των λαϊκιστών. Χωρίς εξαιρέσεις, κάθε πρόσωπο με το οποίο μιλούσα διαμαρτυρόταν περισσότερο για ένα συγκεκριμένο θέμα –την ευρεία διαφθορά στους κύκλους των δημοσίων λειτουργών.

Πράγματι, η μορφή μεγάλης «ληστείας» που συνέβη στη Σλοβακία υπό τον Meciar ανήκει στο παρελθόν. Οι κυβερνητικοί υπουργοί δεν καταχρώνται πλέον στο βαθμό που το έκαναν στις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας. Τότε, ο Meciar απλά διένειμε προνόμια στους φίλους και πολιτικούς υποστηρικτές του, με αδίστακτο κυνισμό. Για παράδειγμα, ένας κολοσσός της χαλυβουργίας στην ανατολική Σλοβακία, η VSZ, «πουλήθηκε» σε έναν από την παρέα του Meciar, τον Alexander Rezes. Πριν την πώληση, ο Rezes έλαβε ένα μεγάλης αξίας δάνειο από την κυβέρνηση του Meciar – ένα δάνειο που χρησιμοποίησε για να αγοράσει την εταιρεία. Ο Rezes, στη συνέχεια, πιστά απέδωσε ένα τμήμα του κέρδους στον Meciar, που το χρησιμοποίησε για να χρηματοδοτήσει την προεκλογική του εκστρατεία.³⁶

Σήμερα, οι ατομικές πράξεις διαφθοράς στην Κεντρική Ευρώπη έγιναν μικρότερες αλλά πιο εκλεπτυσμένες και ευρύτερα διαδεδομένες. Τείνουν να παρακάμπτουν τις νόμιμες κυβερνητικές διαδικασίες.³⁷ Οι κρατικοί λειτουργοί προκηρύσσουν διαγωνισμούς βασισμένους στον ανταγωνισμό, αλλά στο τέλος επιλέγουν βάσει κριτηρίων διαφορετικών από την ποιότητα και την τιμή. Συχνά, το κάνουν αυτό για να ευνοήσουν εγχώριους παραγωγούς ή εταιρείες που ανήκουν σε φίλους και οικογένειες.

Σκεφτείτε το ακόλουθο παράδειγμα. Το 2006, η Τσεχική Βουλή αποφάσισε να αγοράσει 220 φορητούς υπολογιστές. Τέσσερις εταιρείες ανταγωνίστηκαν για ένα συμβόλαιο που, στο τέλος, απονεμήθηκε, σε μια Τσεχική εταιρεία ονόματι Autocont. Η Dell, μια αμερικάνικη εταιρεία, έκανε την καλύτερη προσφορά. Πληρούσε όλες τις τεχνικές προϋποθέσεις και προσφέρθηκε να καλύψει τα υψηλότερα μεταφορικά έξοδα. Προσέφερε, επίσης, τη χαμηλότερη τιμή των $160.000. Αντίθετα, η τιμή που προσέφερε η Autocont ήταν υπερδιπλάσιου ύψους. Τι έκανε διαφορά μεταξύ της νικήτριας και της χαμένης προσφοράς; Στους υπολογιστές της Dell, η ασύρματη σύνδεση στο διαδίκτυο ενεργοποιούταν με πάτημα ενός κουμπιού, σε αυτούς της Autocont με μοχλό. Ο κρατικός λειτουργός, που ήταν αρμόδιος για τη συμφωνία, συμφώνησε πως η μετακίνηση του μοχλού είναι δυσκολότερη από το πάτημα του κουμπιού, και αυτό θα απέτρεπε τους βουλευτές να αποκτήσουν κατά λάθος πρόσβαση στο διαδίκτυο και να διαρρεύσουν ευαίσθητα δεδομένα. Οι προσφορές αξιολογήθηκαν με μία βαθμολογική κλίμακα που ήταν ύποπτα ευνοϊκή υπέρ της Autocont. Για παράδειγμα, η υψηλότερη ταχύτητα λειτουργίας και επεξεργασίας της Dell άξιζε 1 βαθμό, ενώ ο μοχλός της Autocont άξιζε 15 βαθμούς.³⁸

Μερικές φορές, οι κυβερνητικοί ιθύνοντες απονέμουν συμβόλαια σε εταιρείες που προσφέρουν οικονομικά ή μη-οικονομικά ανταλλάγματα. Επιδοτήσεις, ανοικοδομήσεις μικρής χρονικής διάρκειας, αναβαθμίσεις πληροφοριακών συστημάτων, και αχρείαστες παροχές συμβουλών σε κυβερνητικά υπουργεία είναι ιδιαίτερα συνήθεις πηγές προσωπικού πλουτισμού για κρατικούς λειτουργούς, τις οικογένειες και τους φίλους τους, πολλοί από τους οποίους χρησιμοποιούν τον παράνομα αποκτημένο πλούτο τους για να αγοράσουν ακριβά σπίτια και αυτοκίνητα. Ο συνδυασμός υπερβολικών εξόδων που ξεπερνούν κατά πολύ τους μισθούς των αρμοδίων λειτουργών, ελευθερίας του τύπου και ιδιαίτερα καλλιεργημένων ερευνητών-δημοσιογράφων, που αποκαλύπτουν αυτά τα σκάνδαλα, μπορεί να είναι εκρηκτικός.

Παράδειγμα αποτελεί ο Ludovit Kanik, υπουργός απασχόλησης στην φιλοκαπιταλιστική κυβέρνηση του Mikulas Dzurinda (2002-2006). Μία από τις πολλές αρμοδιότητες του Kanik ήταν η χάραξη στρατηγικής κατεύθυνσης του Σλοβακικού Κράτους Πρόνοιας. Το 2005, παρ’ όλα αυτά, παραιτήθηκε αφού μια εφημερίδα έγραψε πως ο αδερφός του και ο επιχειρηματικός συνεταίρος του επρόκειτο να επωφεληθούν μιας μεγάλης κρατικής επιχορήγησης.³⁹ ΄Η ο Pavol Rusko, υπουργός οικονομικών του Dzurinda (2003-2005) και αρχηγός ενός μικρού φιλελεύθερου κόμματος με το όνομα ΑΝΟ. Ο Rusko εξέδωσε προσωπικά γραμμάτια αξίας $3,4 εκατομμυρίων. Είπε πως τα είχε ξεπληρώσει, αλλά αρνήθηκε να εξηγήσει πως κατάφερε να το κάνει αυτό, δεδομένου του ότι ο μηνιαίος μισθός του ανερχόταν στις $3.250. Παραιτήθηκε.⁴⁰

Ομοίως, ο Σοσιαλδημοκράτης πρωθυπουργός της Τσεχίας, Stanislav Gross (2004-2005), παραιτήθηκε αφού ήταν ανίκανος να εξηγήσει πως έφτασε να κατέχει ένα πολυτελές διαμέρισμα, η τιμή του οποίου ξεπερνούσε κατά πολύ το επισήμως δηλωμένο εισόδημα του.⁴¹ Ένας άλλος σοσιαλιστής πρωθυπουργός, ο Milos Zerman (1998-2002), απόλυσε τον υπουργό οικονομικών του όταν η αστυνομία ξεκίνησε να ερευνά τις σκιώδεις οικονομικές συναλλαγές του τελευταίου. Ο Ivo Svoboda, όπως αποδείχθηκε, δανείστηκε $273.000 για λογαριασμό μιας εταιρείας ονόματι Liberta, και χρησιμοποίησε το δάνειο για να ξεπληρώσει χρέη της δικής του εταιρείας, της Omnia. O Svoboda κατηγορήθηκε ως απατεώνας και καταδικάστηκε σε πέντε έτη φυλάκισης.⁴²

Ο Peter Medgyessy, σοσιαλιστής πρωθυπουργός της Ουγγαρίας (2002-2004), ανακρίθηκε επίσης για διαφθορά. Ο κατήγορος έφερε στην επιφάνεια πως ο Medgyessy πίεσε τη Δημαρχία της Βουδαπέστης να συμφωνήσει το 1998 στην πώληση του Παλατιού Gresham, ενός από τα αξιοθέατα της πόλης, σε έναν διαχειριστή περιουσίας ονόματι Gresco. Αν και η εταιρεία παροχής συμβουλών του Medgyessy έλαβε $143.000 για «παροχή συμβουλών» από την εταιρεία Gresco, η αστυνομία απέρριψε τις κατηγορίες.⁴²

H κυβέρνηση του Viktor Orban στην Ουγγαρία (1998-2002) είχε και αυτή μερίδιο στα σκάνδαλα και τη διαφθορά. Το 2001, ο Zoltan Szekely, που διετέλεσε πρόεδρος της Επιτροπής Δημόσιας Κατηγορίας του Ουγγρικού Κοινοβουλίου, κλήθηκε να λογοδοτήσει επειδή αποδέχθηκε μια τσάντα που περιείχε $107.000 από έναν επιχειρηματία που, προηγουμένως, έκανε αίτηση για κρατικό συμβόλαιο. Παρόμοια, ο Attila Varhegyi, πρόεδρος της Διοικούσας Επιτροπής του Fidesz, κρατικός γραμματέας στο Υπουργείο Εθνικής Πολιτιστικής Κληρονομιάς, και δήμαρχος του Szolnok, κλήθηκε να λογοδοτήσει για δωροδοκία κρατικού λειτουργού και σφετερισμό κεφαλαίων. Κατ’ ισχυρισμόν, ο Varhegyi κατάφερε να καλύψει φήμες βλαπτικές για την πολιτική του εκστρατεία και έβγαλε χρήματα από την πώληση ακίνητης ιδιοκτησίας, με όρους μη ευνοϊκούς για το δήμο.⁴²

Το 2001, η αστυνομία συνέλαβε τον Zbigniew Farmus, που υπηρέτησε ως βοηθός του Πολωνού υπηρεσιακού υπουργού άμυνας Romuald Szeremietiew, για δωροληψίες από συμμετέχοντες σε εξοπλιστικό διαγωνισμό με σκοπό να αποκτηθεί από την Πολωνική αεροπορία νέο μαχητικό αεροσκάφος. Η εκτιμηθείσα αξία του συμβολαίου κυμαινόταν μεταξύ $2,5 και $3,5 δισεκατομμυρίων. Οι εφημερίδες ισχυρίστηκαν πως και ο Szeremietiew είχε εμπλακεί στις δοσοληψίες. Ο Jerzy Buzek, o κεντροδεξιός Πολωνός πρωθυπουργός (1997-2001), τον απέλυσε.⁴³

Από τα παραπάνω παραδείγματα βλέπουμε πως η κοινώς αντιληπτή μορφή διαφθοράς μεταξύ κρατικών λειτουργών είναι ευρέως διαδεδομένη σε όλη την Κεντρική Ευρώπη. Ο Κατάλογος Διαφθοράς, που δημοσιεύεται από τη γερμανική μη κρατική οργάνωση Διεθνής Διαφάνεια (Transparency International), επιβεβαιώνει ότι, περίπου 17 χρόνια μετά την κατάρρευση της κομμουνιστικής εξουσίας, η διαφθορά παραμένει σοβαρό πρόβλημα στην περιοχή. Ο Κατάλογος Διαφθοράς χρησιμοποιεί μια βαθμολογική κλίμακα με τιμές από 0 μέχρι 10.⁴⁴ Όσο υψηλότερη η τιμή, τόσο χαμηλότερη η διαφθορά. Μεταξύ του 1996 και του 2005, ο δείκτης της Τσεχίας πήγε από 5,4 σε 4,3 και ο Πολωνικός από 5,6 σε 3,4. Την ίδια περίοδο, ο δείκτης της Ουγγαρίας από 4,9 πήγε στο 5. Ο Σλοβακικός δείκτης βελτιώθηκε από 3,9 το 1998 σε 4,3 το 2005 (αυτή η ελαφρά βελτίωση δεν έσωσε την κυβέρνηση του Dzurinda από τιμωρία στις κάλπες).⁴⁵

Ιδιωτικός Τομέας και Διευρυμένος Δημόσιος Τομέας

Στην Κεντρική Ευρώπη, το κράτος παραμένει ο πιο σημαντικός οικονομικός «παίκτης». Σύμφωνα με τη Eurostat, το στατιστικό όργανο της Ένωσης, μεταξύ του 1995 και του 2005, οι κρατικές δαπάνες ως ποσοστό του ΑΕΠ έπεσαν από 54,38% σε 44,08% στην Τσεχία. Έπεσαν από 47,72% σε 42,77% στην Πολωνία και από 54,12% σε 36,83% στη Σλοβακία. Στην Ουγγαρία αυξήθηκαν από 49,92% το 1999 (το πρώτο έτος για το οποίο υπάρχουν στατιστικά στοιχεία) σε 50,61% το 2005.⁴⁶

Στην πραγματικότητα, μεγάλο μέρος της μείωσης των κρατικών δαπανών στη Σλοβακία μπορεί να αποδοθεί σε αλλαγές στη μεθοδολογία υπολογισμού των δαπανών. Σύμφωνα με τον Martin Chren, από το Ινστιτούτο Hayek στη Μπρατισλάβα:

«Ο Σλοβακικός προϋπολογισμός δεν «ισοσκελιζόταν» πριν το 2001. Πρακτικά αυτό σημαίνει πως όταν ο Υπουργός Οικονομικών μεταβίβαζε 10 δις σλοβακικές κορώνες στον Υπουργό Εθνικής Οικονομίας για να πληρώσει αγροτικές επιδοτήσεις, τα χρήματα εμφανίζονταν δύο φορές στους κυβερνητικούς λογαριασμούς. Πρώτα εμφανίζονταν σαν έξοδα του Υπουργείου Οικονομικών και, δεύτερον, σαν έξοδα του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας. Αυτό σημαίνει πως οι κρατικές και κυβερνητικές στατιστικές πριν και μετά το 2000 δεν είναι συγκρίσιμες».

Επιπλέον, ο Chren παραδέχεται πως υπήρξε πραγματική μείωση στις κρατικές δαπάνες της τάξης του 2-4% του ΑΕΠ μεταξύ του τέλους της περιόδου Meciar το 1998 και της επιστροφής του το 2006.⁴⁷

Δεδομένου του μεγέθους του κρατικού τομέα υπό τον κομμουνισμό, δεν αποτελεί έκπληξη το ότι το κράτος είχε σημαντικό ρόλο στην οικονομία κατά την αρχή της μεταβατικής περιόδου. Το 1989, η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανοικοδόμησης και Ανάπτυξης υπολογίζει πως ο ιδιωτικός τομέας στην Τσεχία, τη Σλοβακία και την Ουγγαρία παρήγαγε το 5% του ΑΕΠ σε κάθε χώρα και το 30% στην Πολωνία. Το 2005, ο ιδιωτικός τομέας παρήγαγε το 80% του ΑΕΠ σε Τσεχία, Σλοβακία και Ουγγαρία και το 75% στην Πολωνία.⁴⁸ Παρ’ όλα αυτά, οι Κεντροευρωπαϊκές κυβερνήσεις συνεχίζουν να δαπανούν το 44% του ΑΕΠ της περιοχής.

Οι επιχειρηματίες της περιοχής αντέδρασαν στις συνεχώς αυξανόμενες κρατικές δαπάνες με ένα λογικό και προβλέψιμο τρόπο. Άρχισαν να χρηματοδοτούν πολιτικά κόμματα για να εξασφαλίσουν τις μελλοντικές ροές δημοσίων συμβολαίων. Μεγάλοι χρηματοοικονομικοί οργανισμοί, όπως η ING στην Τσεχία και η Penta στη Σλοβακία, χρηματοδοτούν το πολιτικό σύστημα, που συμπεριλαμβάνει όλα τα μεγάλα κόμματα της κεντροαριστεράς και της κεντροδεξιάς. Οι δωρεές του ιδιωτικού τομέα σε πολιτικά κόμματα δεν αποτελούν, βέβαια, φαινόμενο μόνο της Κεντρικής Ευρώπης. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, και τα δύο μεγάλα κόμματα λαμβάνουν χρηματικές δωρεές από ανθρώπους που σχετίζονται με επιχειρήσεις, αλλά και εμπορικές ενώσεις. Ωστόσο, η επιρροή των επιχειρήσεων στη λήψη πολιτικών αποφάσεων έχει μεγαλύτερη διαφθείρουσα επίδραση στη δημοκρατική διαδικασία της Κεντρικής Ευρώπης. Αυτό επειδή η κυβερνητική διαφάνεια, η κοινοβουλευτική εποπτεία, η δικαστική ανεξαρτησία και η ισχύς της κοινωνίας πολιτών – τα οποία αποτελούν χρήσιμα (αν και ατελή) εργαλεία ελέγχου της ισχύς των ειδικών συμφερόντων στις Ηνωμένες Πολιτείες- είναι ακόμα σχετικά υπανάπτυκτα στις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης.

Οι ιδιωτικές χρηματοδοτήσεις των μεγάλων πολιτικών κομμάτων οδηγούν, σε κάποιο βαθμό, σε σταθερότητα και προβλεψιμότητα. Και οι επιχειρήσεις και οι πολιτικοί γνωρίζουν τους «κανόνες του παιχνιδιού». Γνωρίζουν πως η χρηματοδότηση των κομμάτων θα ανταμειφθεί με αναθέσεις κρατικών έργων και συμβολαίων, και το αντίστροφο. Τα προβλήματα έρχονται όταν μια ομάδα επιχειρηματιών αισθανθεί παραμελημένη. Μερικές από τις παρελθούσες πολιτικές κρίσεις στην περιοχή ήταν αποτελέσματα αποφάσεων από ομάδες δυσαρεστημένων επιχειρηματιών που απέσυραν την εμπιστοσύνη και την οικονομική υποστήριξη τους από τα κόμματα. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η σύγκρουση μεταξύ των κατεστημένων ειδικών συμφερόντων και των νέων συνέβαλε σε πολιτική αποσταθεροποίηση και άνοδο των λαϊκιστικών κομμάτων. Η άνοδος του Smer, του κόμματος του Σλοβάκου πρωθυπουργού Robert Fico, μπορεί να αποδοθεί στη μαζική χρηματοδότηση του κόμματος από πλούσιους Σλοβάκους επιχειρηματίες, που ένιωθαν ότι παραμερίστηκαν από τη «δίκαιη μοιρασιά» κρατικών συμβολαίων. Όπως κατέγραψε το Slovak Spectator:

«Ενώ το κόμμα Smer έχει αρνηθεί με επιμονή οποιαδήποτε σύνδεση με αυτά τα άτομα, τόσο τα ονόματα στον κατάλογο υποψηφίων του Smer για τις εκλογές της 17ης Ιουνίου, όσο και τα ονόματα των εσωκομματικών υποψηφίων του κόμματος για τις υπουργικές θέσεις, περιέχουν ανθρώπους με επιχειρηματικούς δεσμούς με τον Poor και τον Siroky. Για όσους δεν ξέρουν, ο νέος Υπουργός Μεταφορών και Τηλεπικοινωνιών, Lubomir Vazny, υπηρέτησε ως μέλος συμβουλίων και πρόεδρος εποπτικών συμβουλίων της φαρμακευτικής εταιρείας Biotika Slovenska Lupca από το 1997 ως το 2003, όπου ο Vladimir Poor είχε επίσης διευθυντικό ρόλο. Ο Vazny υπηρέτησε επίσης στο διευθυντικό συμβούλιο της BAZES με τον Juraj Siroky. Το Υπουργείο Μεταφορών και Τηλεπικοινωνιών είναι βασικός φορέας στην οικονομία, όπως και στη ρύθμιση της αγοράς τηλεπικοινωνιών και στη λήψη αποφάσεων για τη χρηματοδότηση οδικών υποδομών. Ο Υπουργός Οικονομικών, Lubomir Jahnatek, ήταν διευθυντής της εταιρείας πλαστικών Plastika Nitra για περισσότερο από μία δεκαετία και στο διοικητικό συμβούλιό από το 1992 ως το 2005. Η εταιρία ελέγχεται αυτήν την περίοδο από τον Siroky, ο οποίος είναι στο διοικητικό συμβούλιο από το 1996. Το Υπουργείο Οικονομικών χειρίζεται επίσης το τεράστιο θέμα των οικονομικών , εποπτεύει την έκδοση επιχειρηματικών αδειών και των εγκρίσεων για όλα, από τις εισαγωγές παπουτσιών μέχρι τις εξαγωγές όπλων, και διαχειρίζεται τα κρατικά αποθέματα ενέργειας»

To Slovak Spectator βρήκε επίσης εκτεταμένες προηγούμενες επιχειρηματικές διασυνδέσεις μεταξύ του Poor και του Miroslav Jurena, του υπουργού Γεωργίας.⁴⁹

Στην Ουγγαρία, η σοσιαλφιλελεύθερη κυβερνητική συμμαχία υπό τον Gyula Horn (1994-1998) μπλέχτηκε επίσης με ένα σκάνδαλο χρηματοδότησης κομμάτων. Το 1996, η εταιρεία ιδιωτικοποιήσεων και συμμετοχών APV προσέλαβε μία δικηγόρο ονόματι Marta Tocsik για να διαπραγματευτεί τη χρηματική αποζημίωση που χρωστούσε η APV σε δήμους για ιδιωτικοποιήσεις ακίνητης περιουσίας που ανήκαν σε αυτούς. Ένα δημόσιο σκάνδαλο ξέσπασε σχετικά με την αμοιβή της Tocsik, 50% της οποίας μεταβιβάστηκε σε εταιρίες δύο πολιτικών- του Laszlo Boldvai, μέλος των κυβερνώντων σοσιαλιστών, και του Gyorgy Budai, επιχειρηματία προσκείμενου στους φιλελεύθερους. Η Tocsik μεταβίβασε 1,2 εκατ. Δολάρια στον Boldvai και 613 χιλιάδες δολάρια σε εταιρίες συμφερόντων Budai. Αυτές οι μεταβιβάσεις κίνησαν υποψίες ότι το συμβόλαιο της Tocsik ήταν μέρος μιας συμφωνίας για να χρηματοδοτηθούν υπογείως οι δύο συνεργάτες-σύμμαχοι. Το 2002 η Tocsik καταδικάστηκε σε τετραετή φυλάκιση. Ομοίως, ο Csaba Schlecht, πρώην ταμίας του Fidesz, πούλησε 17 εταιρίες σε δύο ξένους που αργότερα δήλωσαν πλήρη άγνοια για τις πωλήσεις αυτές. Οι διαδικασίες των πωλήσεων χρησιμοποιήθηκαν για να ρεύσει το χρήμα που θα τροφοδοτούσε την εκστρατεία επανεκλογής του Fidesz.⁴²

Ένα από τα μεγάλα σκάνδαλα διαφθοράς στην Τσεχία μετά την πτώση του κομμουνισμού είχε να κάνει με χρηματοδότηση του κυβερνώντος Κόμματος Πολιτικής Δημοκρατίας (ΚΠΔ). Το 1995, ένας επιχειρηματίας ονόματι Milan Srebrj έκανε δωρεά 400 χιλιάδων δολαρίων στο κόμμα. Καθώς ήταν έτοιμος να ιδιωτικοποιήσει ένα εργοστάσιο σιδήρου, κάποιος από το κόμμα αποφάσισε να καλύψει τη δωρεά αποδίδοντας την σε έναν αριθμό ψευδών δοτών. Αλίμονο, μερικοί από αυτούς τους δότες ήταν νεκροί εδώ και πολύ καιρό. Ο κατήγορος δίωξε τον Libor Novak, αναπληρωτή πρόεδρο του Κόμματος Πολιτικής Δημοκρατίας, για φορολογική απάτη. Σύμφωνα με την Τσεχική νομοθεσία, οι δωρεές σε πολιτικά κόμματα άνω ενός συγκεκριμένου ποσού απαλλάσσονται από τη φορολογία. Η δωρεά του Srebrj θα μπορούσε να φορολογηθεί, αλλά μοιρασμένη μεταξύ περισσότερων δοτών δεν μπορούσε. Το δικαστήριο απεφάνθη πως αν και είχε διαπραχθεί έγκλημα, δεν μπορούσε να αποδοθεί σε κανέναν, και έτσι ο Novak ελευθερώθηκε. Ως αποτέλεσμα, όμως, αυτού του σκανδάλου, το ΚΠΔ διαλύθηκε και η φιλελεύθερη κυβέρνηση του Vaclav Klaus κατέρρευσε.⁴²

Οι κρατικές δαπάνες δεν είναι, βέβαια, το μόνο πρόβλημα. Όπως δείχνει το ακόλουθο παράδειγμα, οι ασφυκτικές νομικές ρυθμίσεις παραμένουν σημαντική πηγή διαφθοράς. Το καλοκαίρι του 2002, οι εφημερίδες έγραψαν πως ο Lew Rywin, παραγωγός της ταινίας του Roman Polanski «Ο Πιανίστας», που κατέκτησε βραβείο Oscar, αποδέχθηκε δωροδοκία 17,5 εκατ. δολαρίων από έναν πρώην αντιφρονούντα και εκδότη της Πολωνικής ημερήσιας εφημερίδας Gazeta Wyborcza, Adam Michnik. Σε ανταλλαγή για τα χρήματα, ο Rywin υποσχέθηκε η σοσιαλιστική κυβέρνηση να παρακάμψει τη νομοθεσία περί ΜΜΕ ώστε η μητρική εταιρεία της Gazeta, Agora, να εισέλθει στην προστατευόμενη αγορά τηλεοπτικών καναλιών, όπου κυριαρχούσε το κρατικό Πολωνικό δίκτυο. Ο Rywin υποστήριξε πως μιλούσε εκ μέρους της κυβερνούσας Συμμαχίας της Δημοκρατικής Αριστεράς. Τα ΜΜΕ επίσης ανέφεραν πως ο πρωθυπουργός Leszek Miller (2001-2004), φίλος του Rywin, και ο Aleksander Kwasniewski, ο πρώην κομμουνιστής και πρόεδρος της Πολωνίας (1995-2005), γνωρίζανε την κατάσταση. Ο Miller παραιτήθηκε και η Πολωνική Αριστερά συντρίφθηκε στις εκλογές του 2005, που έφεραν στην εξουσία τους αδερφούς Kaczynski.⁵⁰

Όπως μπορεί να γίνει αντιληπτό, η κρατική παρέμβαση στην οικονομία παραμένει ένα σοβαρό πρόβλημα στην Κεντρική Ευρώπη. Όσο ο κρατικός τομέας παραμένει διευρυμένος και δαιδαλώδης, θα υπάρχουν πολλές ευκαιρίες για διαφθορά. Οπότε, για να μειωθεί η διαφθορά πρέπει να ελαττωθεί ο ρόλος του κράτους στην οικονομία.

Κομμουνιστική ανάμειξη στην πολιτική και τις επιχειρήσεις

Μία από τις απογοητεύσεις της διαδικασίας μετάβασης στην Κεντρική Ευρώπη είναι η συνεχής ανάμειξη πρώην κομμουνιστών και πρώην μελών της κομμουνιστικής μυστικής αστυνομίας στα ανώτερα κλιμάκια της πολιτικής. Η μονιμότητα της κομμουνιστικής ανάμειξης στην πολιτική δεν αποτελεί έκπληξη, δεδομένου του ότι σε καμία Κεντροευρωπαϊκή χώρα, με την εξαίρεση της Τσεχίας μετά το 1990, δεν αποκλείονταν οι κομμουνιστές από τις δημόσιες θέσεις. (Η νέα Πολωνική κυβέρνηση είναι σφόδρα αντικομουνιστική και ίσως να καταφέρει να εκδιώξει τους πρώην κομμουνιστές από τη δημόσια ζωή.)

Έτσι, στη Σλοβακία, 11 από τα 16 μέλη της κυβέρνησης Fico, μαζί και ο ίδιος ο Fico, ήταν μέλη του Σλοβακικού Κομμουνιστικού Κόμματος πριν ο κομμουνισμός σβήσει το 1989.⁵¹

Μερικές φορές, οι πολιτικοί στην περιοχή προσπαθούν να κρύψουν το πολιτικό τους παρελθόν. Όταν αυτό συμβαίνει, οι κρίσεις υποβόσκουν. Το 2002, για παράδειγμα, μια Ουγγρική εφημερίδα με όνομα Magyar Nemzet αποκάλυψε ότι ο πρωθυπουργός Peter Medgyessy εργαζόταν στο Υπουργείο Εσωτερικών πριν την πτώση του κομμουνισμού το 1989. Ο Medgyessy δήλωσε πως εργαζόταν εκεί για να προστατεύσει την Ουγγαρία από επέμβαση της Σοβιετικής KGB, αλλά λίγοι τον πίστεψαν. Στην Κεντρική Ευρώπη, τα υπουργεία εσωτερικών ήταν ο βασικός φορέας του κομμουνιστικού ελέγχου επί του πληθυσμού. Συνεπώς, οι υπάλληλοι τους ήταν πιστοί κομμουνιστές, πολλοί εκ των οποίων διορισμένοι απευθείας από τη Μόσχα. Ο Medgyessy παραιτήθηκε.⁵²

Το 1996, ο Gromoslaw Czempinski, πολωνός υπουργός εσωτερικών υποθέσεων, συγκλόνισε το έθνος με την αποκάλυψη της ταυτότητας ενός πράκτορα KGB με το κωδικό όνομα «Olin». Ο Czempinski ισχυρίστηκε ότι ο Olin δεν ήταν άλλος από τον σοσιαλιστή πρωθυπουργό Jozef Oleksy. Ο Oleksy παραιτήθηκε.⁵³ Ομοίως, ο Janusz Tomaszewski, ο πολωνός αναπληρωτής πρωθυπουργός, απομακρύνθηκε από την κέντρο-δεξιά κυβέρνηση του Jerzy Buzek (1997-2001) αφού κατηγορήθηκε για συνεργασία με τη μυστική κομμουνιστική αστυνομία.⁵⁴

Οι πρώην κομμουνιστές συνεχίζουν να έχουν μεγάλη παρουσία στην οικονομική ζωή της κεντρικής Ευρώπης. Μια μεγάλη πλειοψηφία των γραφειοκρατών που διεύθυναν τις κεντρικά προγραμματισμένες οικονομίες στην περιοχή πριν από το 1989, συμπεριλαμβανομένων των διευθυντών των κρατικών επιχειρήσεων, διευθυντών των τραπεζών, και των ειδικών εισαγωγής-εξαγωγής, ήταν μέλη των κομμουνιστικών κομμάτων ή πράκτορες της μυστικής αστυνομίας. Πολλοί ήξεραν ο ένας τον άλλον και ήταν φίλοι. Ήταν συχνά υποχρεωμένοι ο ένας στον άλλο λόγω της επικρατούσας ευνοιοκρατίας, που επέτρεψε στους πρώην κομμουνιστές να ξεφύγουν από τις δυσχέρειες της καθημερινής ζωής υπό τον κομμουνισμό, όπως, παραδείγματος χάριν, η σπανιότητα των υλικών αγαθών. Ώσπου να πέσει ο κομμουνισμός, η “κόκκινη μαφία” ήταν καλά προετοιμασμένη να εκμεταλλευθεί προς όφελος τις συνεχώς μεταβαλλόμενες συνθήκες που έπονταν. Συνεπώς, οι άνθρωποι με πρόσβαση στις σχετικές οικονομικές πληροφορίες που περιελάμβαναν τη σχετική αποδοτικότητα των διάφορων κρατικών επιχειρήσεων ήταν οι πρώην κομουνιστές διευθυντές. Οι διευθυντές στράφηκαν έπειτα στους πρώην κομουνιστές τραπεζίτες, οι οποίοι παρείχαν τα δάνεια που απαιτούνταν για την ιδιωτικοποίηση των πιο προσοδοφόρων κρατικών επιχειρήσεων.

Τα πρώην μέλη της κομμουνιστικής μυστικής αστυνομίας διαδραμάτισαν έναν σημαντικό ρόλο σε αυτήν τη λεηλασία προνομίων με τη χρησιμοποίηση της υποκλοπής τηλεφωνημάτων, της παρακολούθησης, και περιστασιακά και της δολοφονίας, για να υπονομεύσουν ή για να εξοντώσουν τους πιθανούς ανταγωνιστές.

Πάρτε για παράδειγμα τον Vladimir Lexa, έναν από τους πλουσιότερους πολίτες της Σλοβακίας. Αυτός και ο γιος του, Ivan Lexa, έχουν επιχειρήσεις από κοινού. Πάρα πολύ πλούσιοι, ήταν μεταξύ των πρώτων δισεκατομμυριούχων της Σλοβακίας. Σε μια πρόσφατη συνέντευξη ο Vladimir Lexa δήλωσε, “εάν συνδυάζετε την κοινή λογική με τη σκληρή εργασία, την ανεξαρτητοποίηση, την κατανόηση και τη σοβαρότητα, πρέπει να πετύχετε.” Μια γρήγορη ματιά στο ιστορικό τους αποκαλύπτει ότι πολλά περισσότερα ήταν πίσω από τη μεγάλη περιουσία τους. Ο Ivan Lexa, παραδείγματος χάριν, διεύθυνε τη σλοβάκικη υπηρεσία πληροφοριών. Ήταν ένα από τα άτομα στα οποία δόθηκε αμνηστία από τον Meciar το 1998. Ο πατέρας του, Vladimir, ήταν ο υφυπουργός του Σλοβάκικου Κομμουνιστικού Κόμματος πριν από 1989. Στις αρχές της δεκαετίας του ‘90, ο Vladimir Lexa “ιδιωτικοποίησε” έναν κρατικό μύλο. Αν και ο μύλος εκτιμήθηκε σε περίπου $34 εκατομμύρια, ο Lexa τον αγόρασε για $1 εκατομμύριο. Έκανε έπειτα μια περιουσία με την επεξεργασία σιταριού που αγόραζε από το κράτος για $120 ανά τόνο αν και η μέση ετήσια αγοραία τιμή ήταν πάνω από $166 ανά τόνο.⁵⁵

H διαφθορά υποσκάπτει τη Δημοκρατία και τον καπιταλισμό

Η διαφθορά στην Κεντρική Ευρώπη περιλαμβάνει πολλούς περισσότερους από τους εγχώριους πολιτικούς. Μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, ο κομμουνιστικός συγκεντρωτισμός αντικαταστάθηκε βαθμιαία από αποκέντρωση, λόγω και των πιέσεων που ασκούσαν οι Βρυξέλλες. Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι οργανωμένη στη βάση υπερεθνικών γραμμών, λόγω της κυριαρχούσας αντίληψης ότι το συγκεντρωτικό κράτος ήταν υπεύθυνο για τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Αλλά, η αποκέντρωση προωθήθηκε επίσης από τους πολιτικούς που θέλανε να εντάξουν και το λαό στη λήψη αποφάσεων και να δώσουν στους πολίτες περισσότερο έλεγχο στην ποιότητα των υπηρεσιών που λάμβαναν. Δυστυχώς, η ισχύς των οικογενειακών και επιχειρηματικών δεσμών, και η ουσιαστική ανυπαρξία οργανώσεων της κοινωνίας πολιτών στην Κεντρική Ευρώπη, επέτρεψαν στη διαφθορά να εξαπλωθεί σε τοπικό επίπεδο, όπου δήμαρχοι και δημοτικά συμβούλια μετέτρεψαν την τοπική αυτοδιοίκηση σε χρυσωρυχείο.

Οι άδειες ανοικοδόμησης είναι μια ιδιαίτερα ελκυστική πηγή πρόσθετου εισοδήματος. Οι τοπικοί επιχειρηματίες που θέλουν να χτίσουν ένα εργοστάσιο ή μια αποθήκη εμπορευμάτων, παραδείγματος χάριν, πρέπει να υποβάλουν αίτηση στους ανώτερους δημοτικούς υπαλλήλους για μια άδεια ανοικοδόμησης. Κατά συνέπεια, οι οικοδομήσιμες περιοχές είναι πολύ ακριβότερες από το έδαφος που υποδεικνύεται για καλλιέργεια. Η αλλαγή στον χαρακτηρισμό είναι στα χέρια των δημοτικών αρχών. Σε τέτοιες περιστάσεις, οι επιχειρηματίες επεμβαίνουν κάποτε στην πολιτική διαδικασία με χρηματισμό του δημάρχου ή της πλειοψηφίας των δημοτικών συμβούλων. Αυτός ο τρόπος ενδείκνυται για να μπορούν να αγοράσουν γεωργικό έδαφος και να το αναπροσδιορίσουν για οικοδομικούς σκοπούς.

Εξετάστε το ακόλουθο παράδειγμα: Υπό τον όρο της διαπραγμάτευσης επένδυσης του 2005 μεταξύ της Σλοβακίας και KIA, ο νοτιοκορεατικός κατασκευαστής αυτοκινήτων και η σλοβάκικη κυβέρνηση συμφώνησαν σε μια μεγάλη οικονομική επιχορήγηση που περιελάμβανε τα έξοδα $17,6 εκατομμυρίων για κατοικίες για τους νοτιοκορεάτες διευθυντές εργοστασίων. Βλέποντας μια ενδιαφέρουσα ευκαιρία επένδυσης, ένας Σλοβάκος επιχειρηματίας αγόρασε έδαφος στο χωριό Krasnany, δίπλα στην περιοχή οικοδόμησης των εργοστασίων KIA. Ο φαινομενικός στόχος της επένδυσης ήταν ο αγροτουρισμός- νέα μορφή επιχείρησης που περιλαμβάνει τουρίστες που επισκέπτονται τα οικολογικά αγροκτήματα, τρώνε τα καλλιεργούμενα προϊόντα, και μαθαίνουν για την επαρχία. Δεδομένου ότι ο αγροτουρισμός δε θεωρείται δραστηριότητα ανάπτυξης ακίνητων περιουσιών, ο επιχειρηματίας ήταν σε θέση να αγοράσει το έδαφος για $5 ανά τετραγωνικό μέτρο. (Αντίθετα, το έδαφος για την ακίνητη ανάπτυξη στην περιοχή Krasnany πωλείται μεταξύ $12 και $17.) Για να το επιτύχει, έλαβε βοήθεια από το δήμαρχο του Krasnany, Jozef Trnka, ο οποίος τον βοήθησε για να πείσει τους χωρικούς για τα οικονομικά πλεονεκτήματα της αγοράς. Μετά από την αγορά, ο Trnka κατόρθωσε να αλλάξει τον προσδιορισμό του εδάφους. Αυτή η αλλαγή επέτρεψε στον επιχειρηματία να χρησιμοποιήσει αυτό το έδαφος για να χτίσει ένα μπλοκ κατοικιών για τους νοτιοκορεάτες και καρπώθηκε τη διαφορά μεταξύ της αξίας του εδάφους πριν και μετά από την αλλαγή στον προσδιορισμό του.

Ένα άλλο σκάνδαλο αφορά τον πολωνικό δήμο Starachowice, όπου οι πολιτικές και επιχειρηματικές ελίτ ήταν στενά συνδεδεμένες με οικογενειακούς και επιχειρηματικούς δεσμούς. Οι τοπικοί πολιτικοί, όπως αποδείχθηκε, προστατεύονταν από ορισμένα μέλη της Πολωνικής κυβέρνησης, συμπεριλαμβανομένου και του αναπληρωτή υπουργού εσωτερικών υποθέσεων στις σοσιαλιστικές κυβερνήσεις του Jozef Oleksy (1995-1996) και Wlodzimierz Cimoszewicz (1996-1997), που τους προειδοποιούσε για τις σχετικές κινήσεις της αστυνομίας.⁵⁶

Η διαδεδομένη φύση της δωροδοκίας στην κεντρική Ευρώπη καθιστά τη “καθαρή” κυβέρνηση πάρα πολύ δύσκολη να επιτύχει. Παραδείγματος χάριν, οι σλοβάκοι ψηφοφόροι αντιλήφθηκαν την κυβέρνηση Dzurinda ως διεφθαρμένη, αλλά η νέα σλοβάκικη κυβέρνηση είναι πιθανό να είναι ακόμα περισσότερο. Εξάλλου, ο Meciar είναι ένα μέρος του ίδιου συστήματος. Ομοίως, στην Τσεχία, η πτώση της φιλελεύθερης κυβέρνησης το 1997 δεν έδωσε τέλος στην πολιτική δωροδοκία. Αν μη τι άλλο η δωροδοκία υπό τους Σοσιαλδημοκράτες, όπως δείχνουν σχετικοί δείκτες για την Τσεχία, παρουσιάζει αύξουσα πορεία.

Το να εκδιώξεις τον κατέχοντα υπεύθυνη θέση είναι η ευκολότερη τιμωρία που μπορεί να ασκηθεί από το εκλογικό σώμα στη διεφθαρμένη ηγεσία του. Κατόπιν το παιχνίδι των πολιτικών μουσικών καρεκλών αρχίζει εκ νέου. Αυτός είναι ο κύριος λόγος για τον οποίο μόνο δύο πρωθυπουργοί έχουν επανέλθει στην εξουσία στην περιοχή από την κατάρρευση του τείχους του Βερολίνου. Ο ένας ο Dzurinda της Σλοβακίας, που επανεκλέχτηκε το 2002, εν μέρει επειδή οι υπερβολές του Meciar ήταν τόσο μεγάλες και ακόμα νωπές στη μνήμη των ανθρώπων, και εν μέρει επειδή ο Dzurinda προήδρευσε με μια ολοκαίνουργια κυβέρνηση συνασπισμού, με μικρές ομοιότητες με την προηγούμενη. Ο άλλος ήταν ο Ferenc Gyurcsany της Ουγγαρίας το 2006.

Τα σκάνδαλα δωροδοκίας δεν οδηγούν μόνο στη δημόσια οργή και τον κυνισμό προς τη δημοκρατική διαδικασία. Υπονομεύουν, επίσης, τις αξίες που είναι ευεργετικές συνολικά για το έθνος. Ειδικότερα, αυτές οι αξίες συμπεριλαμβάνουν την τιμιότητα, την εμπιστοσύνη, την αυτάρκεια και μια πίστη στα οφέλη της σκληρής εργασίας. Όλες αυτές οι επιμέρους απόψεις, πρέπει να αναφερθεί, είναι πολύ σημαντικές για την ομαλή λειτουργία της ελεύθερης αγοράς. Είναι τραγικό ότι πολλοί από τους φαινομενικά φιλελεύθερους πολιτικούς στην περιοχή δεν ανταποκρίθηκαν στις αρχές που διακήρυτταν. Συνέβαλαν στη δυσφήμιση των φιλελεύθερων κομμάτων μέσω των πράξεων τους που ήταν παρόμοιες με τις διεφθαρμένες πρακτικές των, μόνο κατ’ όνομα, φιλελεύθερων πολιτικών στη Λατινική Αμερική την προηγούμενη δεκαετία.

Ατελής, αλλά αναγκαία, η μετάβαση

Η δωροδοκία είναι ένα από τα ιστορικά χαρακτηριστικά της περιοχής. Εμπειρικά, η δωροδοκία αυξάνεται και η κυβερνητική διαφάνεια μειώνεται όσο πιο ανατολικά και νότια στην Ευρώπη ταξιδεύει κανένας. Οι σχολιαστές του δέκατου ένατου αιώνα, παραδείγματος χάριν, έβλεπαν την ποιότητα της κυβέρνησης στην αυστροουγγρική αυτοκρατορία να είναι κατώτερη από αυτήν της Γερμανίας ενώ της Ρωσίας ήταν τελείως απελπιστική. Δυστυχώς, τέσσερις δεκαετίες κομμουνισμού επιδείνωσαν εκείνο το πρόβλημα. Η διάσημη τσέχικη ρήση “εάν δεν κλέβετε από το κράτος, είναι σαν να κλέβετε από την οικογένειά σας,” είχε απόλυτο δίκαιο.⁵⁷

Η έλλειψη κράτους δικαίου, γεγονός το οποίο διευκολύνει τη δωροδοκία, αναγνωρίζεται τώρα ως σημαντικό εμπόδιο στην ταχεία και επιτυχή οικονομική μετάβαση. Με το όφελος της ύστερης γνώσης, μερικοί οικονομολόγοι έχουν υποστηρίξει ότι η φιλελευθεροποίηση έπρεπε να έχει επιβραδυνθεί, λόγω των θεσμικών αδυναμιών στις μετα-κομμουνιστικές χώρες. Όπως έγραψε το 1999, ο οικονομολόγος και κάτοχος βραβείου Νόμπελ Joseph Stiglitz: «Η ιδιωτικοποίηση δεν είναι κανένα μεγάλο επίτευγμα-μπορεί να γίνει όποτε κάποιος το επιθυμεί –εάν στόχος είναι να παραδοθεί η ιδιοκτησία στους φίλους κάποιου. Η επίτευξη μιας ιδιωτικής, ανταγωνιστικής οικονομίας της αγοράς, αφ’ ετέρου, είναι ένα μεγάλο επίτευγμα, αλλά αυτό απαιτεί ένα θεσμικό πλαίσιο, ένα σύνολο αξιόπιστων και επιβεβλημένων νόμων και κανονισμών.»⁵⁸

Το πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχει κανένας απλός τρόπος για να προωθηθούν οι νόμοι.⁵⁹ Όπως έγραψε ο Vaclav Klaus, οικονομικός μεταρρυθμιστής και πλέον πρόεδρος της Τσεχίας: «Οι εκκλήσεις για να αναβάλουμε την αρχή του μετασχηματισμού έως ότου οι οικονομικοί θεσμοί και το κράτος δικαίου να είναι τέλεια (που ποτέ δεν είναι) ήταν. ..ανόητες. Ξέραμε ότι οι θεσμοί και η νομοθεσία είναι περισσότερο ενδογενής, παρά εξωγενής. Ξέραμε, επομένως, ότι θα έπρεπε να εξελιχθούν βαθμιαία. Αναγνωρίσαμε ότι όσο γρηγορότερα συμβεί, τόσο το καλύτερο, αλλά επίσης αναγνωρίσαμε ότι οι θεσμοί και το κράτος δικαίου δεν μπορούν να δημιουργηθούν στα γραφεία μερικών μεταρρυθμιστών.»⁶⁰

Επειδή τα προβλήματα δεν αντιμετωπίζονται εύκολα σε ένα αδύναμο κράτος δικαίου, οι μελλοντικοί μεταρρυθμιστές πρέπει να εστιάσουν στην αντιμετώπιση των τρεχουσών αιτιών της δωροδοκίας, όπως το μέγεθος και η πολυπλοκότητα του κρατικού μηχανισμού. Τα εμπειρικά στοιχεία δείχνουν ότι η δωροδοκία και η οικονομική ελευθερία συσχετίζονται αντιστρόφως ανάλογα. Παραδείγματος χάριν, η έκθεση του Ινστιτούτου Fraser για την οικονομική ελευθερία στον κόσμο κατά το έτος 2005 διαπίστωσε ότι “με λιγότερους κανονισμούς, φόρους και δασμολόγια, η οικονομική ελευθερία μειώνει τις ευκαιρίες για δωροδοκία εκ μέρους των δημοσίων υπαλλήλων.”⁶¹ Πράγματι, όπως παρουσιάζει το Διάγραμμα 5, χώρες με υψηλότερο βαθμό οικονομικής ελευθερίας παρουσιάζουν χαμηλότερα επίπεδα δωροδοκίας, ενώ οι χώρες με τη λιγότερη οικονομική ελευθερία παρουσιάζουν υψηλότερα επίπεδα δωροδοκίας.

Άλλοι ερευνητές έχουν καταλήξει σε παρόμοια συμπεράσματα. Παραδείγματος χάριν, η επιχειρησιακή έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας διαπίστωσε ότι οι ελαστικότεροι επιχειρησιακοί κανονισμοί συσχετίζονται με τα χαμηλότερα επίπεδα δωροδοκίας.⁶² Ο Vito Tanzi από την Carnegie
Endowment for International Peace διαπίστωσε ότι η αύξηση του μεγέθους του δημόσιου τομέα παρέχει στους ανώτερους δημοσίους υπαλλήλους περισσότερη δικαιοδοσία στην κατανομή των αγαθών και των υπηρεσιών. Αυτό, στη συνέχεια, αυξάνει την πιθανότητα διαφθοράς.⁶³ Ο Alberto Ades από τη Goldman Sachs και ο Rafael Di Tella από τη Σχολή Διοίκησης Επιχειρήσεων του Harvard διαπίστωσαν ότι ο αυξανόμενος ανταγωνισμός μειώνει τη δωροδοκία. Συνεπώς, διαπίστωσαν ότι οι ανοικτότερες οικονομίες είναι λιγότερα διεφθαρμένες.⁶⁴ Ο Swang-Jin Wei από το Ινστιτούτο Brookings και ο Yi Wu από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο διαπίστωσαν ότι χώρες με ελέγχους επί του κεφαλαίου παρουσιάζουν υψηλότερη διαφθορά.⁶⁵

Τα στοιχεία δείχνουν μια γενική συσχέτιση μεταξύ του μεγάλου κράτους και των υψηλότερων ποσοστών δωροδοκίας, αλλά υπάρχουν (μερικές) εξαιρέσεις στον κανόνα. Η Σουηδία, παραδείγματος χάριν, είναι γνωστή για τις υψηλές κρατικές της δαπάνες και τα χαμηλά της επίπεδα διαφθοράς. Το 2005, η σουηδική κυβέρνηση δαπάνησε σχεδόν 54% του ΑΕΠ.⁶⁶ Επίσης το 2005, η Σουηδία εκτιμήθηκε ως η 9η λιγότερο διεφθαρμένη χώρα στον κόσμο.⁶⁷ Αυτή η έλλειψη δωροδοκίας αποδίδεται εν μέρει στη σχετικά ελαφριά ρύθμιση και εποπτεία της οικονομίας, γιατί, όπως δηλώνει η Παγκόσμια Τράπεζα, η Σουηδία είναι η 14η ευκολότερη χώρα για να αναπτύξει κάποιος επιχειρηματική δραστηριότητα.⁶⁸ Επίσης, οι Σουηδοί, όπως και οι πολίτες των περισσότερων αναπτυγμένων χωρών, επωφελούνται από ένα καλά οργανωμένο κράτος δικαίου. Οι κυβερνητικές δραστηριότητες υποβάλλονται σε λεπτομερή δικαστική και κοινοβουλευτική εποπτεία. Επιπλέον, εάν αποτύχουν οι συνηθισμένοι έλεγχοι και οι ισορροπίες, η κυβέρνηση μπορεί να κληθεί σε απολογία από μία ισχυρή κοινωνία πολιτών.

Δυστυχώς, η κατάσταση στην κεντρική Ευρώπη είναι αρκετά διαφορετική. Όχι μόνο οι κυβερνήσεις ξοδεύουν πολλά χρήματα, αλλά το νομικό φορτίο παραμένει σχετικά βαρύ. Παραδείγματος χάριν, η επιχειρησιακή έκθεση του 2006 διαπίστωσε ότι η Σλοβακία είχε το πιο ευνοϊκό επιχειρησιακό περιβάλλον στην κεντρική Ευρώπη, όντας 37η από τις 155 χώρες που ερευνήθηκαν. Η Σλοβακία ακολουθείται από την Τσεχία στην 41η θέση, η Ουγγαρία στην 52η θέση και η Πολωνία στην 54η θέση.⁶⁹ Αντίθετα, οι περισσότερες δυτικοευρωπαϊκές και οι χώρες της «Αγγλόσφαιρας» παρουσιάζουν χαμηλότερα επίπεδα ρυθμιστικών διακανονισμών.⁷⁰ Μια σύγκριση της επιχειρησιακής έκθεσης του 2005 με τους δείκτες του 2005 δείχνουν ότι το ελαφρύ επίπεδο νομικών διακανονισμών και τα χαμηλά επίπεδα δωροδοκίας συσχετίζονται πράγματι. Παραδείγματος χάριν, 15 από τις 20 λιγότερο ρυθμιζόμενες οικονομίες ήταν επίσης μεταξύ των 20 λιγότερο διεφθαρμένων χωρών στον κόσμο.⁷¹

Το κράτος δικαίου, που υπονομεύθηκε από τέσσερις δεκαετίες κομμουνισμού, θα χρειαστεί περισσότερο χρόνο να ανακάμψει. Σύμφωνα με την Ετήσια Έκθεση για την Οικονομική Ελευθερία στον κόσμο, οι περισσότεροι δείκτες οικονομικής ελευθερίας στην κεντρική Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένου του γενικού μεγέθους της κυβέρνησης, της πρόσβασης σε ρευστά χρήματα, της ελευθερίας διεξαγωγής διεθνούς εμπορίου, και του νομικού-ρυθμιστικού φορτίου, έχει βελτιωθεί μεταξύ 1995 και 2004. Δυστυχώς, η ακεραιότητα του νομικού συστήματος και η προστασία των δικαιωμάτων ατομικής ιδιοκτησίας μειώθηκαν την τελευταία δεκαετία.⁷² Επιπλέον, η δικαστική και κοινοβουλευτική επίβλεψη των πολιτικών στερείται αποτελεσματικότητας, και η κοινωνία πολιτών, αν και ισχυρότερη από ποτέ άλλοτε, παραμένει ανίσχυρη σε σχέση με τις δυτικές κοινωνίες.

Ήταν υπό εκείνες τις δύσκολες συνθήκες, επομένως, όπου συνέβη ένα από τα πιο δραματικά κοινωνικά πειράματα της ιστορίας – ο πολιτικός και οικονομικός μετασχηματισμός από την κομμουνιστική καταπίεση στο δημοκρατικό καπιταλισμό. Η πρόκληση ήταν τεράστια. Επιπλέον, δεν υπήρξε κανένα λεπτομερές σχεδιάγραμμα για τις μεταρρυθμίσεις που θα μπορούσαν να γίνουν στην περιοχή. Οι μεταρρυθμιστές ήξεραν που ήθελαν να πάνε αλλά δεν ήξεραν πώς να φθάσουν εκεί. Όπως ήταν αναμενόμενο, ο μετασχηματισμός δεν ήταν μια καθαρή διαδικασία πλεύσης. Παραδείγματος χάριν, οι στημένες διαπραγματεύσεις ιδιωτικοποίησης διοχέτευσαν το νεοφανή πλούτο σε διεφθαρμένους ανώτερους υπαλλήλους και τους φίλους τους. Σήμερα, εκείνοι που συμμετείχαν σε εκείνο το πάρτι ιδιωτικοποιήσεων συνεχίζουν να απολαμβάνουν τον παράνομα αποκτημένο πλούτο τους, γεγονός το οποίο παράγει πολλή δυσαρέσκεια στο λαό. Οι στημένες διαπραγματεύσεις ιδιωτικοποίησης υπονόμευσαν επίσης τις αξίες που διαμορφώνουν τα ηθικά στηρίγματα και την ηθική νομιμοποίηση του καπιταλισμού, συμπεριλαμβανομένης της σκληρής εργασίας και του επιχειρηματικού πνεύματος.

Αντί να δημοπρατήσουν στον υψηλότερο πλειοδότη, οι κυβερνήσεις της Κεντρικής Ευρώπης συχνά πούλησαν τα κρατικά προτερήματα σε εξευτελιστικές τιμές στους πολιτικούς υποστηρικτές, τους φίλους, και τις οικογένειές τους. Το αποποιημένο εισόδημα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί με ποικίλους τρόπους που κυμαίνονται από φορολογικές περικοπές μέχρι αποπληρωμής κάθε είδους χρεών. Επιπλέον, οι πρόωρες διαπραγματεύσεις ιδιωτικοποίησης αποδείχθηκαν αρκετά βρώμικες. Πολλοί από τους νέους ιδιοκτήτες των ιδιωτικοποιημένων επιχειρήσεων δεν προσπάθησαν να τις μεταπωλήσουν στους ικανότερους επιχειρηματίες. Άντ’ αυτού, είτε τους «έγδυσαν» (ένας όρος για την απαλλαγή από περιουσιακά στοιχεία που χρησιμοποιείται στην Τσεχία και τη Σλοβακία) είτε τους οδήγησαν στην πτώχευση. Δυστυχώς, η μεταπώληση των ιδιωτικοποιημένων επιχειρήσεων στην κεντρική Ευρώπη συνεχίζει να καθυστερείται από τα γραφειοκρατικά εμπόδια, και οι νέοι αγοραστές αναγκάζονται να προσφύγουν σε δωροδοκίες.

Σημαίνει αυτό πως οι κεντροευρωπαϊκές χώρες έπρεπε να έχουν περιμένει πριν να αποξηλώσουν τις σοσιαλιστικές οικονομίες τους; Η απάντηση είναι ένα εμφατικό όχι. Το κόστος των αναβαλλόμενων μεταρρυθμίσεων, από την άποψη των επιχορηγήσεων σε ανεπαρκείς παραγωγούς και της χαμένης οικονομικής ανάπτυξης, θα ήταν απέραντο. Επιπλέον, ο Oleh Havrylyshyn, ένας οικονομολόγος του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, δείχνει ότι σε ουσιαστικά όλα τα σχετικά κριτήρια που κυμαίνονται από τα ποσοστά οικονομικής ανάπτυξης ως τη δωροδοκία, οι χώρες της κεντρικής Ευρώπης έδρασαν σημαντικά καλύτερα από ότι οι περισσότεροι από τους ανατολικούς γείτονές τους που ακολούθησαν τη βαθμιαία προσέγγιση.⁷³ Τα συμπεράσματά του υποστηρίζονται από τη συντριπτική πλειονότητα της ακαδημαϊκής βιβλιογραφίας.⁷⁴

Εσθονία: ένα παράδειγμα άξιο μίμησης

Η επιτυχία ή η αποτυχία της διαδικασίας μετασχηματισμού στην Κεντρική Ευρώπη μπορεί να κριθεί μόνο σε σχέση με άλλες χώρες και περιοχές. Η Κεντρική Ευρώπη έχει αποδώσει πολύ καλύτερα, για παράδειγμα, από τη Ρωσία και την Ουκρανία, των οποίων οι μεταρρυθμιστικές προσεγγίσεις ήταν συμφυρματικές στην καλύτερη περίπτωση. Εντούτοις, σε σύγκριση με την Εσθονία, τον πιο ένθερμο φιλελευθεροποιητή στο μετα-κομμουνιστικό κόσμο, οι εξελίξεις στην Κεντρική Ευρώπη φαίνονται πολύ λιγότερο εντυπωσιακές.

Η Εσθονία άρχισε τις φιλελευθεροποιήσεις στο τέλος του 1992. Η κυβέρνηση κατάργησε τα δασμολόγια εισαγωγών και καθιέρωσε εισοδηματικό flat-tax. Οι εταιρικοί φόροι στα επανεπενδυμένα κέρδη έπεσαν στο μηδέν. Για να υπολογίσει τον πληθωρισμό, η κυβέρνηση καθιέρωσε έναν πίνακα τρεχουσών αξιών. Οι κρατικές επιχειρήσεις υποβλήθηκαν σε ιδιωτικοποίηση. Όπως συνέβη με όλες τις πρώην κομμουνιστικές χώρες, αρχικά η εσθονική οικονομία πέρασε σε ύφεση, τόσο που πολλές αναποτελεσματικές επιχειρήσεις έκλεισαν. Μέχρι το 1995 βρισκόταν και πάλι σε άνοδο. Μεταξύ του 1995 και του 2004, το εσθονικό κατά κεφαλή ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 96%³ Αυτή η άνοδος ήταν 47 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερη από αυτή της Ουγγαρίας, η οποία είχε την καλύτερη απόδοση μεταξύ των Κεντροευρωπαϊκών χωρών⁷⁵

Σύμφωνα με την ετήσια έκθεση του Ιδρύματος Fraser για την οικονομική ελευθερία στον κόσμο το 2006, η Εσθονία ήταν η 12η οικονομικά πιο ελεύθερη χώρα στον κόσμο και η πιο ελεύθερη χώρα στο μετα-κομμουνιστικό κόσμο⁷⁶. Ο μικρότερος ρόλος του κράτους στις ζωές του εσθονικού λαού, αντικατοπτρίζεται στις έρευνες της εσθονικής κοινής γνώμης. Παραδείγματος χάριν, μόνο 38% των Εσθονών πιστεύουν πως το κράτος έχει καταπιεστικό ρόλο. Το αντίστοιχο αποτέλεσμα στην Πολωνία, η χώρα της οποίας οι λιγότεροι πολίτες συγκριτικά με τις υπόλοιπες χώρες της Κεντρικής Ευρώπης αισθάνθηκαν την κυβερνητική καταπίεση, ήταν 21 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερο. Ομοίως, το 70% των Εσθονών προτιμά τον ελεύθερο ανταγωνισμό. (το ποσοστό αυτό είναι 5 ποσοστιαίες μονάδες μεγαλύτερο απ’ ό,τι στη Σλοβακία, της οποίας οι πολίτες ήταν οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές του ελεύθερου ανταγωνισμού στην Κεντρική Ευρώπη.) Αυτό μάλλον οφείλεται στο ότι η χαμηλότερη κρατική παρέμβαση στην εσθονική οικονομία οδήγησε σε ανώτερη οικονομική απόδοση συγκριτικά με τις οικονομίες της Κεντρικής Ευρώπης⁷⁷

Μία ακόμα εντυπωσιακή διαφορά μεταξύ της Εσθονίας και της Κεντρικής Ευρώπης αφορά το βαθμό ικανοποίησης των ανθρώπων με τις ζωές τους. Όπως παρουσιάστηκε ανωτέρω, οι Κεντροευρωπαίοι τείνουν να είναι πολύ απαισιόδοξοι για τις ζωές τους. Αντίθετα, μόνο 28% των Εσθονών βρέθηκαν να είναι απαισιόδοξοι⁷⁸

Ο δείκτης διαφθοράς της Εσθονίας έχει βελτιωθεί από 5,7 το 1998 (το πρώτο έτος για το οποίο υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία) σε 6,3 το 2005. Το 2005, το εσθονικό επίπεδο δωροδοκίας ήταν το χαμηλότερο στον μετα-κομμουνιστικό κόσμο. Ήταν επίσης σημαντικά χαμηλότερο από αυτόν της Ουγγαρίας με 5 βαθμούς στους 10⁷⁹ Αυτό το εύρημα είναι σύμφωνο με το επιχείρημα που προωθείται στο παρόν άρθρο, ότι το μέγεθος του κράτους και η διαφθορά στον μετα-κομμουνιστικό κόσμο τείνουν να συσχετίζονται.

Η ανωτέρω αντίθεση μεταξύ των μετα-κομμουνιστικών εξελίξεων στην Κεντρική Ευρώπη και την Εσθονία υποδεικνύει ότι το πραγματικό πρόβλημα της διαδικασίας μετάβασης στην Κεντρική Ευρώπη δεν είναι ότι ήταν πάρα πολύ γρήγορη, αλλά, αντιθέτως, ότι δεν ήταν αρκετά γρήγορη. Παραδείγματος χάριν, το επίπεδο κρατικών δαπανών στην Κεντρική Ευρώπη, περίπου 17 έτη μετά από την πτώση του κομμουνισμού, συνεχίζει να καταπλήσσει. Κατά μέσον όρο, αυτές οι κυβερνήσεις δαπάνησαν περίπου 44% του ΑΕΠ της περιοχής το 2005⁸⁰. Συγκριτικά, οι εσθονικές κρατικές δαπάνες ανέρχονταν περίπου στο 36% του ΑΕΠ. Επιπλέον, το ρυθμιστικό φορτίο της Εσθονίας ήταν πολύ χαμηλότερο από αυτό της Κεντρικής Ευρώπης. Σύμφωνα με την Επιχειρησιακή Έκθεση του 2006, η Εσθονία έχει το 16ο πιο ευνοϊκό περιβάλλον στον κόσμο για ανάπτυξη επιχειρηματικών δραστηριοτήτων⁸¹. Πολύ απλά, οι οικονομίες της Κεντρικής Ευρώπης είναι τώρα πολύ πιο ελεύθερες από ότι ήταν παλαιότερα όντας κομμουνιστικά καθεστώτα, αλλά ακόμα έχουν πολύ δρόμο να διανύσουν.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση ίσως κάνει δυσκολότερες τις μελλοντικές μεταρρυθμίσεις

Ο δρόμος πλέον δεν θα είναι εύκολος. Για να αντιμετωπίσουν τη διαφθορά, οι Κεντροευρωπαϊκές χώρες θα πρέπει να απελευθερώσουν περαιτέρω τις οικονομίες τους και να μειώσουν τις κρατικές δαπάνες. Πράττοντας αυτά, θα αντιμετωπίσουν την αντίθεση από τα εγχώρια μεγάλα συμφέροντα. Δυστυχώς, αυτά τα μεγάλα συμφέροντα θα βοηθηθούν από έναν πανίσχυρο νέο σύμμαχο, την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Υπάρχουν διάφοροι τομείς όπου η ιδιότητα μέλους της ΕΕ θα έχει αρνητικές συνέπειες στην προσπάθεια να μειωθεί το μέγεθος του κράτους στην Κεντρική Ευρώπη. Κατ’ αρχάς, ο αριθμός των κανόνων της ΕΕ που ρυθμίζουν τα πάντα, από τα περιβαλλοντικά πρότυπα μέχρι τις σχέσεις εργασίας, δεν παρουσιάζει κανένα σημάδι ελάττωσης. Στην πραγματικότητα, παρά τη δηλωμένη πρόθεση του Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Jose Manuel Barroso να ελαττώσει τους κανονισμούς της ΕΕ κατά 25%, η εισαγωγή νέων κανονισμών από τις Βρυξέλλες αυξάνεται σημαντικά. Από τα 22.000 κομμάτια νομοθεσίας στα βιβλία καταστατικών της ΕΕ, περίπου 12.000 προσετέθησαν στα οκτώ έτη μεταξύ 1997 και 2005. Αντίθετα, “μόνο” 10.000 κανονισμοί της ΕΕ δημιουργήθηκαν μεταξύ της υπογραφής της Συνθήκης της Ρώμης το 1957 και του 1997⁸². Με τα λόγια του John Egan, πρώην Προέδρου της Συνομοσπονδίας Βρετανικών Βιομηχανιών, “εξετάστε προσεκτικά τι πραγματικά σημαίνει ο «πόλεμος ενάντια στη γραφειοκρατία» της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και η λυπητερή απάντηση που θα πάρετε είναι «όχι και πολλά»”.⁸³. Το γνωρίζει από πρώτο χέρι: οι κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης συνιστούν άνω του 80% όλων των κανόνων που υιοθετούνται ετησίως από το Βρετανικό Κοινοβούλιο⁸⁴.

Δεύτερον, οι οικονομικές αναδιανομές από πλούσια σε φτωχά μέλη της ΕΕ θα συμβάλουν στη διατήρηση υψηλών επιπέδων κρατικών δαπανών στην Κεντρική Ευρώπη. Μεταξύ 2007 και 2013, η Τσεχία πρόκειται να λάβει $30,8 δισεκατομμύρια από τις Βρυξέλλες. Η Ουγγαρία, η Πολωνία, και η Σλοβακία θα λάβουν $29,2 δισεκατομμύρια, $77,6 δισεκατομμύρια και $13,3 δισεκατομμύρια, αντίστοιχα⁸⁵. Ο σκοπός αυτών των οικονομικών αναδιανομών, ή «κεφαλαίων υποδομών και συνοχής», είναι ο περιορισμός των άνισων ταχυτήτων οικονομικής ανάπτυξης στην ΕΕ, μέσω της χρηματοδότησης διαφόρων προγραμμάτων, από γέφυρες και δρόμους μέχρι την τεχνολογία πληροφοριών και την παιδεία. Από τη στιγμή που πολλά από τα αναπτυξιακά προγράμματα της ΕΕ απαιτούν εγχώρια συγχρηματοδότηση (π.χ. το 40% των χρημάτων για νέες οδικές αρτηρίες πρέπει να δοθεί από εγχώριους πόρους), οι Ευρωπαικές οικονομικές αναδιανομές καθιστούν αναγκαίες τις φορολογικές αυξήσεις και συμβάλλουν στη γενική κακοδιαχείριση των πόρων.

Τρίτον, η ευρωπαϊκή εμπορική πολιτική, με το σύνθετο σύστημά της δασμολογίων, ποσοστώσεων, και επιχορηγήσεων ενθαρρύνει την προσοδοθηρική συμπεριφορά των ευρωπαίων παραγωγών. Αυτοί οι παραγωγοί, είτε ιταλοί υποδηματοποιοί ή γάλλοι αγρότες, τείνουν να υπερασπιστούν τις προστατευμένες θέσεις τους και τις επιχορηγήσεις που λαμβάνουν ψηφίζοντας μη-οικονομικά φιλελεύθερα πολιτικά κόμματα. Αυτό μπορεί να καταστήσει την οικονομική μεταρρύθμιση ακόμα δυσκολότερη. Οι Εσθονοί καταναλωτές, για παράδειγμα, ευνοήθηκαν από ένα καθεστώς ελευθέρου εμπορίου στην περιοχή πριν την ένταξη της χώρας στην ΕΕ. Η ιδιότητα του μέλους της ΕΕ μπορεί να αλλάξει τις δυναμικές της πολιτικής οικονομίας της Εσθονίας δημιουργώντας ένα μπλοκ ψηφοφόρων που θα αντιτίθεται στις μελλοντικές μεταρρυθμίσεις.

Οι ανωτέρω συνέπειες της ιδιότητας μέλους της ΕΕ είναι πιθανό να συμβάλουν στη διαιώνιση της κουλτούρας της διαφθοράς στην Κεντρική Ευρώπη. Εξάλλου, οφείλεται κυρίως στις ανησυχίες για διαφθορά το γεγονός ότι το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, που εποπτεύει τα ευρωπαϊκά έξοδα, αρνείται να πιστοποιήσει τους ισολογισμούς της ΕΕ. Στην αναφορά τους για το 1999, οι Ευρωπαίου ελεγκτές ανακάλυψαν πως αυτή η απάτη κόστισε στην ΕΕ περίπου το 5% του συνολικού προϋπολογισμού της. Για παράδειγμα, αγρότες δήλωσαν επιχορηγήσεις για ελαιόδεντρα που δεν υπήρχαν και εταιρείες ζήτησαν πληρωμές για διανομές φαγητού σε φτωχούς που ποτέ δεν έγιναν. Επιπροσθέτως, οι ελεγκτές ανακάλυψαν κακή διαχείριση των προγραμμάτων περιφερειακής ανάπτυξης και εξωτερικής πολιτικής, καθώς και κακή διαχείριση των κονδυλίων για ερευνητικά προγράμματα⁸⁶. Τέσσερα χρόνια αργότερα, το Δικαστήριο απεφάνθη πως η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτυγχάνει στην καταγραφή των τεράστιων ετήσιων επιδοτήσεων, και το 91% του προυπολογισμού της βρίθει λαθών ή δεν μπορεί να εξακριβωθεί-επαληθευθεί. Το Δικαστήριο απόδειξε πως οι αγροτικές επιδοτήσεις ήταν ο πιο σημαντικός παράγοντας διαφθοράς. Επισήμως, «Οι έλεγχοι σε αιτήσεις για επιδότηση στην εκτροφή αγελάδων απέδειξαν το 50,2% των ζώων στην Πορτογαλία και το 31,2% στην Ιταλία ήταν ψεύτικο. Ο δείκτης σφάλματος στις εκτροφές και τις καλλιεργήσιμες εκτάσεις ήταν 89,7% στο Λουξεμβούργο, 429% στη Σουηδία, 34,5% στη Γαλλία, και 19,2% στη Βρετανία, παρά την αυξημένη χρήση δορυφορικών φωτογραφιών για να εντοπιστούν οι απάτες.⁸⁷»

Σύνοψη

Η σχέση μεταξύ της ανόδου των λαϊκιστικών κομμάτων αφ’ ενός, και της δωροδοκίας, των κρατικών δαπανών και της πολυνομίας αφ’ ετέρου είναι πολύπλοκη. Πολλοί παράγοντες πρέπει να ληφθούν υπόψη προκειμένου να ερμηνευθούν κατάλληλα οι πρόσφατες εξελίξεις στην Κεντρική Ευρώπη. Αυτό το άρθρο προσφέρει μια ερμηνεία: η διάδοση της διαφθοράς στην Κεντρική Ευρώπη συνδέεται με την κρατική παρέμβαση στην οικονομία, η οποία, στη συνέχεια, έχει οδηγήσει στην ανυποληψία της πολιτικής ελίτ και την άνοδο της λαϊκιστικής πολιτικής.

Η οικονομική φιλελευθεροποίηση στην κεντρική Ευρώπη παραμένει ατελής. Ο επιχειρησιακός τομέας έχει αντιδράσει στις διαστρεβλώσεις που προκαλούνται από τις αλόγιστες κρατικές δαπάνες και τους υπερβολικούς κανονισμούς προσαρμόζοντας ανάλογα τη συμπεριφορά του. Δεδομένου ότι το ρυθμιστικό περιβάλλον είναι πάρα πολύ σύνθετο και δαπανηρό, οι επιχειρηματίες τα καταφέρνουν με την προσφυγή στη δωροδοκία. Δεδομένου του ότι οι κυβερνήσεις στην περιοχή ξοδεύουν πολλά χρήματα και εξαγγέλουν ιδιωτικές επενδύσεις, οι επιχειρηματίες έχουν αρχίσει να καλύπτουν τις ανάγκες τους και να ανταγωνίζονται μεταξύ τους για τις αναθέσεις κρατικών συμβολαίων. Με αυτό τον τρόπο, βρήκαν πρόθυμους συνεργάτες μεταξύ χιλιάδων ισχυρών γραφειοκρατών, πολλοί από τους οποίους ακολουθούν σταδιοδρομίες στη δημόσια διοίκηση με προσδοκία μη δεδουλευμένων χρηματικών οφελών.

Το κοινό, που σηκώνει το βαρύτερο φορτίο ενός διεφθαρμένου, αναποτελεσματικού και καταπιεστικού κράτους, επέφερε τη μόνη διαθέσιμη τιμωρία για τους κυβερνώντες-την αποπομπή τους από την εξουσία. Δεδομένου ότι πολλοί από εκείνους τους ατιμασμένους πολιτικούς καπηλεύτηκαν δημόσια τις αρετές του φιλελευθερισμού και της ελεύθερης αγοράς, τα φιλελεύθερα κόμματα έχουν υποστεί, επίσης, κάποια απώλεια δημοτικότητας.

Εντούτοις, αυτό δεν σημαίνει ότι ο φιλελευθερισμός είναι νεκρός. Με τον καιρό, το κοινό στην κεντρική Ευρώπη θα διαπιστώσει ότι οι νέοι κυβερνήτες του είναι εξίσου διεφθαρμένοι με εκείνους που προηγήθηκαν. Δεδομένου ότι οι λαϊκιστές είναι απίθανο να μειώσουν το μέγεθος και το ρόλο της κυβέρνησης στις οικονομίες τους, θα είναι ανίκανοι να αντιμετωπίσουν τις τρέχουσες αιτίες της διαφθοράς. Αυτό, στη συνέχεια, θα υπονομεύσει τη δημοτικότητα και τη στήριξή τους στις εκλογές.

Εν καιρώ, τα φιλελεύθερα κόμματα θα επιστρέψουν, με καινούριους και νεώτερους ηγέτες. Όταν οι φιλελεύθεροι έρθουν στην εξουσία, θα πρέπει να τελειώσουν τη δουλειά που οι προκάτοχοί τους άρχισαν μετά από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Η δικαιοδοσία και η ρυθμιστική δύναμη των εθνικών, περιφερειακών, και τοπικών κυβερνήσεων θα πρέπει να μειωθούν ουσιαστικά, και το ίδιο και ο αριθμός των γραφειοκρατών. Η δημόσια διοίκηση θα πρέπει να απλοποιηθεί και να γίνει περισσότερο διαφανής. Ιδιαίτερης σπουδαιότητας θα είναι η ουσιαστική ελάττωση των κρατικών εξόδων. Αυτά τα μέτρα θα ωθήσουν αρκετά προς τη μείωση της διαφθοράς στην περιοχή. Αλλά η νέα γενιά των φιλελεύθερων πολιτικών στην περιοχή θα πρέπει να είναι ταπεινότερη και τιμιότερη. Θα πρέπει να φανούν αντάξιοι των αρχών που κηρύσσουν. Ίσως τότε το λαμπρό μέλλον του φιλελευθερισμού στην Κεντρική Ευρώπη να εξασφαλιστεί αληθινά.

———————————————————————————

*To άρθρο αναδημοσιεύεται στα πλαίσια της συνεργασίας του e-Rooster με το Ινστιτούτο Cato.
Η μετάφραση του πρωτότυπου, για λογαριασμό του e-Rooster, έγινε από τον Σταύρο Βουρλούμη

Σημειώσεις:

Robert Anderson, “Leftwinger Looks Set to Be Slovakia Leader,” Financial Times, June 18, 2006.[πίσω]
Σε μία κλίμακα από το 0 έως το 10, όπου το 0 αντιστοιχεί στη μικρότερη μετρήσιμη οικονομική ελευθερία και το 10 τη μεγαλύτερη, η Ουγγαρία αντιστοιχούσε στο 7,4. Η Τσεχική Δημοκρατία στο 6,9 και η Πολωνία στο 6,7. Βλ. James Gwartney and Robert Lawson, Economic Freedom of the World: 2006 Annual Report (Vancouver: Fraser Institute, 2006).[πίσω]
Σταθερές τιμές διεθνών δολλαρίων (2000) ρυθμισμένων σύμφωνα με την ισοτιμία αγοραστικής δύναμης (ΙΑΔ).[πίσω]
Το κατά κεφαλήν Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) της Τσεχίας σε σταθερές τιμές διεθνών δολλαρίων (2000) ρυθμισμένων σύμφωνα με την ΙΑΔ αυξήθηκε από $12.817 το 1992 σε $17.837 το 2004. Μεταξύ του 1989 και του 2004 το κατά κεφαλήν εισόδημα της Σλοβακίας αυθήθηκε από $11.300 σε $13.438 και της Ουγγαρίας από $12.045 σε $15,453. Στην Πολωνία, το κατά κεφαλήν εισόδημα αυξήθηκε από $7.743 το 1990 σε $11.924 το 2004. Βλ. World Bank, “World Development Indicators Online,” June 25, 2006.[πίσω]
«Οι άμεσες ξένες επενδύσεις είναι οι καθαρές εισροές επενδύσεων για να αποκτηθεί το επενδυτικό ενδιαφέρον/ συμφέρον (10% ή περισσότερο της τρέχουσας αξίας) για μία επιχείρηση που λειτουργεί σε μία οικονομία διαφορετική από αυτή του επενδυτή. Είναι το άθροισμα των εγγυητικών κεφαλαίων, των επανεπενδύσεων των κερδών, των μακροπρόθεσμης διάρκειας κεφαλαίων και των βραχυπρόθεσμης διάρκειας κεφαλαίων, όπως φαίνεται στον ισολογισμό πληρωμών. Τα δεδομένα είναι σε τρέχουσα αξία των δολαρίων Ηνωμένων Πολιτειών.» Βλέπε “World Development Indicators,” Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Michigan, 28 Μαΐου 1999. [πίσω]
Η Τσεχική Δημοκρατία έλαβε $42,5 δισεκατομμύρια σε άμεσες ξένες επενδύσεις μεταξύ του 1990 και του 2004, η Ουγγαρία $42,7 δισεκατομμύρια (1989-2004), η Πολωνία $67,3 δισεκατομμύρια (1989-2004) και η Σλοβακία $11,5 δισεκατομμύρια (1993-2004) (οι τιμές δεν είναι προσαρμοσμένες στον πληθωρισμό) World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
Ο πληθωρισμός της Τσεχίας έπεσε από το υψηλό ποσοστό 10,62% το 1998 στο χαμηλό 0,1% το 2003. Ο πληθωρισμός της Ουγγαρίας έπεσε από το υψηλό 28,97% το 1990 στο χαμηλό 4,63% το 2003. Ο πληθωρισμός της Πολωνίας έπεσε από το υψηλό 555% το 1990 στο χαμηλό 0,78% το 2003. Ο πληθωρισμός της Σλοβακίας έπεσε από το υψηλό 13,4% το 1994 στο χαμηλό 3,32% το 2002. Το 2004, ο πληθωρισμός της Τσεχίας ήταν 2,83%, της Ουγγαρίας 6,78%, της Πολωνίας 3,57% και της Σλοβακίας 7,54%. Βλ. World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
Η Θνησιμότητα των παιδιών κάτω των 5 ετών στην Τσεχία έπεσε από 12 ανά 1000 γεννήσεις το 1989 σε 4,4 ανά 1000 γεννήσεις το 2004. Στην Ουγγαρία έπεσε από 17,8 σε 8. Μεταξύ του 1990 και του 2004, έπεσε από 17,9 σε 7,5 στην Πολωνία και από 14 σε 8,5 στην Σλοβακία. World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
Ο αριθμός των ιατρών ανά 1000 κατοίκους στην Τσεχική Δημοκρατία αυξήθηκε από 2,7 το 1989 σε 3,5 το 2003. Στην Ουγγαρία αυξήθηκε από 2,7 σε 3,2 και στην Πολωνία από 2,1 σε 2,5. Δεν υπάρχουν συγκριτικά στοιχεία για την Σλοβακία, ωστόσο το 2003 στην χώρα αυτή αντιστοιχούσαν 3,1 ιατροί ανά 1000 κατοίκους. World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
Το προσδόκιμο ζωής από τη στιγμή της γεννήσεως στην Τσεχία, την Ουγγαρία, την Πολωνία και την Σλοβακία ήταν 71,67 έτη, 69,46 έτη, 71,04 έτη και 71,02 έτη αντίστοιχα το 1989. Έως το 2004, αυξήθηκε σε 75,72 έτη, 72,64 έτη, 74,48 έτη και 73,95 έτη αντίστοιχα. World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
Μεταξύ του 1998 και του 2003 (η μόνη χρονική περίοδος με διαθέσιμα δεδομένα) οι δαπάνες της Τσεχίας στην Υγεία αυξήθηκαν από 6,6% σε 7,5% (εκ των οποίων οι δημόσιες δαπάνες αυξήθηκαν από 6,05% σε 6,75%), της Ουγγαρίας από 7,3% σε 8,4% (5,46% σε 6,08%), της Πολωνίας από 6% σε 6,5% (3,92% σε 4,54%) και της Σλοβακίας από 5,7% σε 5,9%. Η Σλοβακία ήταν η μόνη χώρα όπου οι δημόσιες δαπάνες μειώθηκαν από το 5,22% στο 5,20% του ΑΕΠ. World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
Μεταξύ του 1991 και του 2003 οι δαπάνες της Πολωνίας στην παιδεία ως ποσοστό του ΑΕΠ αυξήθηκαν από 5,18% σε 5,60%. Στην Τσεχία αυξήθηκαν από 4,04% το 1999 (την πρώτη χρονιά με διαθέσιμα δεδομένα) σε 4,41% το 2003. Αντίθετα, μεταξύ του 1991 και του 2003, οι δαπάνες της Σλοβακίας στην παιδεία ελαττώθηκαν από 5,55% σε 4,34%. Ομοίως, οι δαπάνες της Ουγγαρίας στην παιδεία ελαττώθηκαν από 6,11% σε 5,50% (θα πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι το ποσοστό των γεννήσεων στην κεντρική Ευρώπη ελαττώθηκε στην μετα-κομμουνιστική περίοδο). World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
Ο όγκος σχολικών εγγραφών (Gross enrollment ratio) είναι το ποσοστό των συνολικών εγγραφών, ανεξαρτήτως ηλικίας, προς τον αριθμό των ατόμων της ηλικιακής ομάδας η οποία επισήμως αντιστοιχεί στο μετρηθέν επίπεδο της εκπαίδευσης. Βλ. “World Development Indicators,” University of Michigan Library.[πίσω]
Ο όγκος σχολικών εγγραφών στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση αυξήθηκε στην Τσεχία από 96,37% το 1991 σε 102,15% το 2003. Στην Ουγγαρία και την Πολωνία αυξήθηκε από 94,54% σε 98,55% και από 98,36% σε 99,50%, αντίστοιχα. Δεν υπάρχουν συγκρίσιμα στοιχεία για την Σλοβακία, ωστόσο ο όγκος σχολικών εγγραφών στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση το 2003 ήταν 100,24%. Μεταξύ του 1991 και του 2003, οι όγκοι σχολικών εγγραφών στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση της Τσεχίας, της Ουγγαρίας και της Πολωνίας αυξήθηκαν από 91,15% σε 96,89%, από 78,55% σε 103,41% και από 81,47% σε 104,51%, αντίστοιχα. Στην Σλοβακία ο όγκος σχολικών εγγραφών στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση ήταν 91,73% το 2003. Μεταξύ του 1991 και του 2003, ο όγκος σχολικών εγγραφών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση αυξήθηκε στην Τσεχία από 16% σε 36,88%, στην Ουγγαρία από 14% σε 51,88% και στην Πολωνία από 21,74% σε 59,47%. Στην Σλοβακία ήταν 33,99% το 2003 (δυστυχώς δεν υπάρχουν συγκρίσιμα στοιχεία για την Σλοβακία). World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
Μεταξύ του 1990 και του 2003 ο αριθμός των Ι.Χ. αυτοκινήτων ανά 1000 κατοίκους στην Τσεχία, την Ουγγαρία την Πολωνία και την Σλοβακία αυξήθηκε από 228, 187, 138 και 162 σε 357 (2002), 274, 294 και 251 αντίστοιχα. World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
Μεταξύ του 1990 και του 2002, το συνολικό δίκτυο οδικών αρτηριών (σε χιλιόμετρα) της Τσεχίας επεκτάθηκε από 55.892 σε 127.672, στην Ουγγαρία από 105.774 σε 159.568, στην Πολωνία από 363.116 σε 423.997 και στην Σλοβακία από 17.937 σε 42.993. World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
Στην Τσεχία, ο αριθμός των συνδρομητών σταθερής και κινητής τηλεφωνίας ανά 1000 κατοίκους αυξήθηκε από 150 το 1989 σε 1392 το 2004. Στην Ουγγαρία αυξήθηκε από 88 σε 1217, στην Πολωνία από 88 σε 777 και στην Σλοβακία από 126 σε 1026. World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
Μεταξύ του 1990 και του 2000, ο αριθμός των χρηστών του διαδικτύου ανά 1000 κατοίκους αυξήθηκε από 0 που ήταν και στις 4 χώρες σε 469 στην Τσεχία, 269 στην Ουγγαρία, 235 στην Πολωνία και 422 στην Σλοβακία. World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
Οι στρατιωτικές δαπάνες ως ποσοστό του ΑΕΠ ελαττώθηκαν στην Τσεχία από 2,35% το 1993 σε 1,83% το 2004. Στην Ουγγαρία, ελαττώθηκαν από 3,08% το 1989 σε 1,74% το 2004. Στην Σλοβακία, ελαττώθηκαν από 1,99% το 1993 σε 1,74% το 2004. Στην Πολωνία οι στρατιωτικές δαπάνες αυξήθηκαν ελαφρά από 1,81% το 1989 σε 1,89% το 2004. World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions, First European Quality of Life Survey: Life Satisfaction, Happiness and Sense of Belonging (Dublin: European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions, 2005).[πίσω]
The Harris Poll, “Americans Remain More Optimistic and Satisfied with Life than Europeans,” Harris Interactive, July 20, 2005.[πίσω]
Hungarian Human Rights Foundation, “New Slovak Government Embraces Ultra-Nationalists, Excludes Hungarian Coalition Party,” HHRF Alert, July 9, 2006.[πίσω]
Το Κόμμα της Αυτοάμυνας του Lepper άφησε την κυβέρνηση συνασπισμού τον Σεπτέμβριο του 2006. Το Κόμμα του Νόμου και της Δικαιοσύνης υποσχέθηκε να συνεχίσει να κυβερνά με την υποστήριξη του μικρού Πολωνικού Κόμματος των Ζητιάνων ή να οδηγεί σε πρόωρες εκλογές.[πίσω]
Lily Galili, “‘I’m No Fascist’” Haaretz.com, May 6, 2004.[πίσω]
World Bank, “World Development Indicators Online.”[πίσω]
“Hungary PM Admits Lying to Win Election” Telegraph.co.uk, September 18, 2006.[πίσω]
“Hungary,” Financial Times, July 16, 2006.[πίσω]
András Bíró Nagy, “Hungary’s Socialist Party after the Elections” Policy Network, 2006.[πίσω]
Βλ. επίσης Robin Shepherd, “Slovakia Sets Extremist Challenge for Europe” Financial Times, 21 July 7, 2006.[πίσω]
Eurobarometer Survey: Social Values, Science and Technology, European Commission, June 2006, http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf, [πίσω]
Dinah A. Spritzer, “Behind the Headlines: Controversial Polish Politician Says He Is Just Misunderstood” JTA, June 29, 2006.[πίσω]
Galili.[πίσω]
Adam Jasser, “Polish Turmoil Likely to Have Spillover Effect in Central Europe” East Europe Post, January 14, 2006. Βλ. επίσης “Slovakian Leftists Win Plurality and Prepare for Talks” International Herald Tribune Europe, June 18, 2006.[πίσω]
Eurobarometer, Identities and Values in the Acceding and Candidate Countries: Full Report (Brussels: European Commission, 2005).[πίσω]
Προσωπική επικοινωνία με τον Grigorij Meseznikov, Institute for Public Questions, Bratislava, Slovakia, July 26, 2006.[πίσω]
Michael J. Kopanic Jr., “Corruption: Stealing the Eastern Slovak Steelworks” Central Europe Review, January 10, 2000.[πίσω]
Βλ. Lubomir Lizal and Evzen Kocenda, The Paradox of Czech Crusaders: Will They Ever Learn the Corruption Lesson? (Washington: World Bank, 2000).[πίσω]
Robert Malecky, “U Poslancu Zvitezila Packa” Lidove Noviny, June 27, 2006.[πίσω]
Lucia Kubosova, “Slovak Minister Resigns over EU Funds” Ezilon Infobase, August 4, 2006.[πίσω]
“Rusko o Zmenkách Mlèí a Novinárom U o Nich Ani Niè Nepovie” SME, August 16, 2005.[πίσω]
Pavla Horakova, “PM Gross Resigns, but Is the Government Crisis Finally Over?” Radio Prague, April 25, 2005.[πίσω]
“Corruption and Anti-Corruption Policy in Hungary” Open Society Institute, 2002.[πίσω]
“Defense Offenses: High-Seas Arrest” Warsaw Voice News, July 22, 2001.[πίσω]
Για την μεθοδολογία του Corruption Perceptions Index (CPI) βλ.: http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2005/methodology[πίσω]
“Corruption Perceptions Index 2005” Transparency International, October 18, 2005.[πίσω]
Europa, “Economy and Finance: Government Statistics: Main Aggregates of General Government, Including Total Revenue and Expenditure” Eurostat, 2006.[πίσω]
Προσωπική επικοινωνία με τον Martin Chren, Hayek Foundation, Bratislava, Slovakia, July 15, 2006.[πίσω]
European Bank for Reconstruction and Development, “Transition Report 2005: Business and Transition” November 16, 2005.[πίσω]
Tom Nicholson, “Ministers with Strings Attached” Slovak Spectator, July 10, 2006.[πίσω]
Marcin Hadaj, “Poland: Paper Chase” World Press Review 50, no. 6, June, 2003.[πίσω]
Nicholson, “Ministers with Strings Attached.” See also Tom Nicholson, “Penta Group’s Hascak: Slovakia’s Corporate Raider Takes No Prisoners” The Slovak Spectator, July 30, 2001.[πίσω]
Andras Gal and Judit Szakacs, “The Spying 22 Game, Continued” TIME Europe, August 20, 2002.[πίσω]
“Zacharski Case: The Spy Who Went Back to the Cold” Warsaw Voice News, November 2, 1997.[πίσω]
“The Vetting Controversy: Guilty by Suspicion,” Warsaw Voice News, September 12, 1999.[πίσω]
“Hotelieri,” Plus7 Dni, June 28, 2006.[πίσω]
Aleksander Surdej and Kaja Gadowska, “Political Corruption in Poland” Forschungsstelle Osteuropa an der Universität Bremen, March 2005.[πίσω]
David Vaughan, “Memories of Jan Palach” Radio Prague, January 22, 2006.[πίσω]
Joseph E. Stiglitz, “Whither Reform: Ten Years of Transition,” The World Bank Economic Review, September 1999, p. 150.[πίσω]
Ian Vásquez, “The Central Role of Economic Freedom in Democracy” Issues of Democracy, December 2005, p. 8 [πίσω]
Vaclav Klaus, “The Economic Transformation of the Czech Republic: Challenges Faced and Lessons Learned” Economic Development Bulletin no. 6, Cato Institute, February 14, 2006.[πίσω]
James Gwartney and Robert Lawson, Economic Freedom of the World: 2005 Annual Report (Vancouver: Fraser Institute, 2005), p. 26.[πίσω]
World Bank, Doing Business in 2006: Creating Jobs (Washington: World Bank, 2006), pp. 14, 30, 51, 58.[πίσω]
Vito Tanzi, “Corruption around the World: Causes, Consequences, Scope and Cures,” International Monetary Fund Staff Papers 45 (1998): 559–94.[πίσω]
Alberto Ades and Rafael Di Tella, “Rents, Competition and Corruption,” American Economic Review 89 (1999): 982–93.[πίσω]
Shang-Jin Wei and Yi Wu, “Negative Alchemy? Corruption, Composition of Capital Flows and Currency Crises” National Bureau of Economic Research Working Paper no. 8187 (2001). Βλ. επίσης Simeon Djankov, Rafael La Porta, Florencio López-de-Silanes, and Andrei Shleifer, “The Regulation of Entry” Quarterly Journal of Economics 117 (2002): 1–37; Jakob Svensson, “Who Must Pay Bribes and How Much? Evidence from a Cross-Section of Firms,” Quarterly Journal of Economics 118 (2003): 207–30; καθώς και Axel Dreher, Christos Kotsogiannis, and Steve McCorriston, “Corruption around the World: Evidence from a Structural Model” University of Exeter: Department of Economics, 2004.[πίσω]
Göran Persson, “Regeringens proposition 2005/06:100” Government of Sweden, Stockholm, April 6, 2006, p. 18.[πίσω]
“Corruption Perceptions Index 2005.”[πίσω]
World Bank, Doing Business in 2005: Removing Obstacles to Growth (Washington: World Bank, 2005), p. 3.[πίσω]
Ibid., p. 92.[πίσω]
Ο όρος «Αγγλόσφαιρα» αναφέρεται σε μία ομάδα κρατών οι οποίες μοιράζονται ορισμένα κοινά ιστορικά, πολιτικά, οικονομικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά. Απαρτίζονται κυρίως από πρώην μέρη της Βρετανικής αυτοκρατορίας. Οι χώρες της Αγγλόσφαιρας χαρακτηρίζονται από μεγαλύτερα έμφαση, μεταξύ άλλων, στην ατομική ελευθερία, την αντιπροσωπευτική, συνταγματική δημοκρατία και την ελεύθερη αγορά. Βλ. http://www.anglosphereinstitute.org/[πίσω]
World Bank, Doing Business in 2005, p. 2. See also “Corruption Perceptions Index 2005.”[πίσω]
Με άριστα το 10, το συνολικό μέγεθος του δημοσίου στην Κεντρική Ευρώπη βελτιώθηκε από 3,2 το 1995 σε 5,1 το 2004. Η πρόσβαση σε ρευστό χρήμα βελτιώθηκε από 6,2 σε 9,1. Η ελευθερία διεξαγωγής διεθνούς εμπορίου αυξήθηκε από 7 σε 8 και το νομικό-ρυθμιστικό φορτίο βελτιώθηκε από 5,2 σε 6,6. Η ακεραιότητα του νομικού συστήματος και η προστασία των δικαιωμάτων ατομικής ιδιοκτησίας ελαττώθηκαν από 6,9 το 1995 σε 6,1 το 2004. Βλ. Gwartney and Lawson, 2006 Annual Report.[πίσω]
Oleh Havrylyshyn, Divergent Paths in Post-Communist Transformation: Capitalism for All or Capitalism for the Few? (Washington: International Monetary Fund, 2006).[πίσω]
Βλ. ανασκόπηση της ακαδημαϊκής βιβλιογραφίας των Nauro Campos και Fabrizio Coricelli, “Growth in Transition: What We Know, What We Don’t Know and What We Should Know,” Journal of Economic Literature 40, September 2002, pp. 793–836.[πίσω]
Μεταξύ του 1995 και του 2004, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Εσθονίας αυξήθηκε με μέσο ετήσιο ρυθμό αύξησης 6,9%, περίπου 2,4% ταχύτερα από την Πολωνία, την ταχύτερα δηλαδή αναπτυσσόμενη χώρα της κεντρικής ευρώπης. “World Development Indicators Online,” World Bank, April 20, 2006, http://publications.worldbank.org/WDI.[πίσω]
Η βαθμολογία της Εσθονίας το 2006 ήταν 7,7. Βλ. James Gwartney and Robert Lawson, Economic Freedom of the World: 2006 Annual Report (Vancouver: Fraser Institute, 2006).[πίσω]
Eurobarometer, Identities and Values.[πίσω]
European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions.[πίσω]
“Corruption Perceptions Index 2005,” Transparency International, October 18, 2005, http://ww1.transparency.org/cpi/2005/cpi2005_infocus.html.[πίσω]
Το ποσοστό του κειμένου είναι μη ισοσταθμισμένος μέσος όρος.[πίσω]
World Bank, Doing Business in 2006, p. 92.[πίσω]
“Less Regulation: 4 Ways to Cut the Burden of EU Red Tape,” Open Europe, 2006, http://www.openeurope.org.uk/research/regs.pdf.[πίσω]
“What Does It Take?” EU Referendum, November 28, 2005, http://eureferendum.blogspot.com/2005/11/what-does-it-take_28.html.[πίσω]
Προσωπική επικοινωνία με την Helen Szamuely, επικεφαλής έρευνας της ομάδας Bruges, 10 Αυγούστου 2006.[πίσω]
Commission of the European Communities, “Further Progress Report on Cohesion: Growth and Jobs and the Reform of European Cohesion Policy,” Commission Staff Working Document, June 12, 2006, http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/pdf/interim4/annex4inter_en.pdf.[πίσω]
British Broadcasting Corporation, “EU Fraud Costs Millions,” BBC Online, November 16, 1999, http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/the_economy/522569.stm.[πίσω]
Ambrose Evans-Pritchard, “EU Auditors BlastBudget Failings,” Daily Telegraph, November 18, 2003, http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2003/11/18/weu18.xml.[πίσω]

Filed under: Κοσμος, Οικονομικα, Μεταφράσεις — Marian L. Tupy

"Για μια νέα Ελευθερία" του Murray Rothbard (1o Κεφάλαιο:Η μόλυνση του περιβάλλοντος)

2007-05-17T10:17:00.000+03:00

Η μόλυνση του περιβάλλοντος

Toυ Murray Rothbard*

μονάχα τα ατομικά ιδιοκτησιακά δικαιώματα θα εξασφαλίσουν το τέλος της μόλυνσης των φυσικών πόρων

Εντάξει: Aς δεχτούμε ότι τα πλήρη ατομικά ιδιοκτησιακά δικαιώματα στις πλουτοπαραγωγικές πηγές και η ελεύθερη αγορά θα συντηρούν και θα δημιουργούν (νέες) πλουτοπαραγωγικές πηγές , θα το κάνουν δε πολύ καλύτερα από τις κυβερνητικές ρυθμίσεις : τι θα γίνει τότε με το πρόβλημα της μόλυνσης του περιβάλλοντος; Δε θα υποστούμε μια άγρια μόλυνση από την ανέξελεγκτη ¨καπιταλιστική απληστία¨;

Εδώ , πρώτα απ’όλα έχουμε το εξής σκληρό,επιβεβαιωμένο από την εμπειρία γεγονός. Η κρατική ιδιοκτησία , ακόμα και ο σοσιαλισμός, αποδείχτηκε ότι δεν ήταν η λύση στο πρόβλημα της μόλυνσης. Μέχρι και οι πιο αδιάλλακτοι υπερασπιστές του κυβερνητικού σχεδιασμού στην οικονομία αναγνωρίζουν ότι η μόλυνση της λίμνης Bαϊκάλης στην Σοβιετική Ένωση αποτελεί μνημείο βιομηχανικής μόλυνσης ενός πολύτιμου φυσικου πόρου. Αλλά το ζήτημα είναι πολύ πιο βαθύ. Σημειώστε για παράδειγμα τις δύο βασικές περιοχές όπου η μόλυνση έχει γίνει σημαντικό πρόβλημα. Τον αέρα και τις υδάτινες οδούς,ιδίως τα ποτάμια. Αυτοί όμως είναι ακριβώς οι δύο από τους κύριους τομείς της κοινωνίας όπου δεν επιτράπηκε η λειτουργία της ατομικής ιδιοκτησίας.

Πρώτα τα ποτάμια. Τα ποτάμια, και οι ωκεανοί το ίδιο, ανήκουν γενικά στην ιδιοκτησία της κυβέρνησης. Η ατομική ιδιοκτησία , φυσικά η απόλυτη ατομική ιδιοκτησία, δεν επιτράπηκε στο νερό. Στην ουσία λοιπόν η κυβέρνηση κατέχει τα νερά. Αλλά η κυβερνητική ιδιοκτησία δεν είναι αληθινή ιδιοκτησία, επειδή οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι αν και μπορούν να ελέγχουν την πηγή, δεν μπορούν να δρέψουν την αξία του κεφαλαίου τους στην αγορά. Οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι δε μπορούν να πουλήσουν τους ποταμούς ή το υλικό που είναι αποθηκευμένο μέσα τους. Έτσι δεν έχουν κανένα οικονομικό κίνητρο για να διατηρήσουν την αγνότητα και την αξία των ποταμών. Οι ποταμοί λοιπόν είναι από οικονομικής απόψεως, μη-ιδιόκτητοι. Συνεπώς οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι επέτρεψαν τη φθορά και τη μόλυνση τους. Ο καθένας μπορούσε να πετά ρυπαρά απορρίματα και απόβλητα στα νερά. Σκεφτείτε τώρα τι θα γινόταν αν ιδιωτικές εταιρείες ήταν δυνατό να αποκτήσουν τους ποταμούς και τις λίμνες. Αν μια ιδιωτική εταιρεία είχε στην ιδιοκτησία της τη λίμνη Είρυ για παράδειγμα τότε οποιοσδήποτε έριχνε απορρίματα θα μηνυόταν στα δικαστήρια για την επιθετικότητα του ενάντια στην ατομική ιδιοκτησία και θα εξαναγκαζόταν από αυτά να πληρώσει για τις ζημιές, να σταματήσει και να απέχει από κάθε περαιτέρω επιθετικότητα.. Έτσι, μονάχα τα ατομικά ιδιοκτησιακά δικαιώματα θα εξασφαλίσουν το τέλος της μόλυνσης των φυσικών πόρων. Μόνο επειδή τα ποτάμια είναι μη-ιδιόκτητα, δεν υπάρχει κανείς ιδιοκτήτης για να αντιδράσει και να υπερασπιστεί την πολύτιμη πηγή του από επιθέσεις. Αν αντίθετα ο οποιοσδήποτε πετούσε σκουπίδια ή ρυπογόνα υλικά σε μια ιδιόκτητη λίμνη(όπως είναι πολλες μικρές λίμνες) δε θα του επιτρεπόταν να το κάνει για πολύ, ο ιδιοκτήτης θα ερχόταν μουγκρίζοντας προς υπεράσπιση της. Όπως γράφει ο καθηγητής Dolan:

Τo υπάρχον δίκαιο ¨ιδιωτικοποίησης¨ στις δυτικές πολιτείες παρέχει ήδη τη βάση για πλήρη ¨κληρουχικά¨ ιδιοκτησιακά δικαιώματα στους ποταμούς. Με την Τζένεραλ Μότορς να είναι η ιδιοκτήτρια του ποταμού του Μισσισίπη, μπορείτε να είστε σίγουροι ότι οι αυστηρες χρεώσεις για την έκλυση ρυπογόνων υλικών θα λαμβάνονταν σοβαρά υπόψη από τις παρόχθιες επιχειρήσεις και οικισμούς κι ότι το νερό θα διατηρούνταν αρκετά καθαρό για να μεγιστοποιεί τα έσοδα από τις μισθώσεις σε εταιρίες που θα διεκδικούσαν δικαιώματα για πόσιμο νερό, αναψυχή και ψάρεμα για εμπορικούς σκοπούς.

Αν η κυβέρνηση ως ιδιοκτήτης επέτρεψε την μόλυνση των ποταμών , η κυβέρνηση επίσης υπήρξε ο μεγαλύτερος ενεργός ΄΄ρυπαντής΄΄ είδικά στο ρόλο της ως εκφορτωτρια των κοινοτικών αποβλήτων. Υπάρχουν ήδη χαμηλού κόστους χημικές τουαλέτες που μπορούν να απανθρακώσουν τα απόβλητα δίχως να μολύνουν τον αέρα, τη γη ή το νερό. Αλλά ποιος θα επενδύσει σε χημικές τουαλέτες όταν οι τοπικές κυβερνήσεις απομακρύνουν τα απόβλητα δωρεάν για τους πελάτες τους; Aυτό το παράδειγμα τονίζει ένα πρόβλημα παρόμοιο με την αναχαίτιση της τεχνολογίας των υδατοκαλλιεργειών εξαιτίας της απουσίας της ατομικής ιδιοκτησίας (στα νερά) . Αν οι κυβερνήσεις σαν ιδιοκτήτες των ποταμών επιτρέπουν την μόλυνση του νερού, τότε η βιομηχανική τεχνολογία θα γίνει και έχει γίνει μια τεχνολογία ρυπογόνος για το νερό. Αν οι παραγωγικές διαδικασίες μπορούν να μολύνουν ποταμούς δίχως ελέγχο από τους ιδιοκτήτες τους , τότε αυτό θα είναι το είδος της τεχνολογίας παραγωγής που θα έχουμε.

Aν το πρόβλημα της μόλυνσης του νερού μπορεί να γιατρευτεί με την αναγνώριση ατομικών ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων στο νερό τότε τι μπορεί να γίνει με την μόλυνση του αέρα; Πώς είναι δυνατό να βρουν οι ελευθεριακοί μια λύση για αυτό το σοβαρό πρόβλημα; Σίγουρα δεν μπορεί να υπάρξει ατομική ιδιοκτησία στον αέρα; Η απάντηση είναι: ναι, μπορεί. Έχουμε ήδη δει πώς οι ραδιοτηλεοπτικές συχνότητες μπορούν να αποτελέσουν ατομική ιδιοκτησία. Το ίδιο θα ήταν δυνατό να γίνει και με τους διαύλους των αερογραμμών. Τα δρομολόγια των αερογραμμών π.χ. που προορίζονται για εμπορικούς σκοπούς θα μπορούσαν να ανήκουν σε ιδιώτες. Δεν έχουμε την ανάγκη μιας αεροπορικής δημόσιας υπηρεσίας για να χαράζει και να περιορίζει τα δρομολόγια μεταξύ των διάφορων πόλεων.

Αλλά στην περίπτωση της μόλυνσης του αέρα δεν έχουμε να κάνουμε τόσο με την ατομική ιδιοκτησία επί του αέρα όσο με την προστασία της ιδιοκτησίας των πνευμόνων, των αγρών και των δένδρων κάποιου. Το κρίσιμο σημείο σχετικά με την μόλυνση του αέρα είναι ότι ο ρυπαίνων στέλνει ανεπιθύμητα και απρόσκλητα ρυπογόνα στοιχεία –από καπνό μέχρι πυρηνικά απόβλητα και οξείδια του θείου διαμέσω του αέρα στους πνεύμονες των αθώων θυμάτων καθώς και στην υλική τους ιδιοκτησία. Όλες αυτές οι εκλύσεις που τραυματίζουν το άτομο ή την περιουσία συνιστούν προσβολή ενάντια στην ατομική ιδιοκτησία των θυμάτων. Η μόλυνση του αέρα σε τελική ανάλυση συνιστά προσβολή ανάλογη με τον εμπρησμό της ιδιοκτησίας του άλλου, ή το σωματικό τραυματισμό του. Η μόλυνση του αέρα που τραυματίζει άλλους ανθρώπους είναι αμιγής και καθαρή προσβολή. Η κύρια λειτουργία της κυβέρνησης, των δικαστηρίων και της αστυνομίας είναι να εμποδίσουν την προσβολή (της ατομικής ιδιοκτησίας). Κι όμως η κυβέρνηση απέτυχε σ’αυτό της το καθήκον και δεν κατάφερε να εξασκήσει την άμυντική της λειτουργία ενάντια στην μόλυνση του αέρα. Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι η αποτυχία δεν υπήρξε αποκλειστικό αποτέλεσμα της άγνοιας, μια απλή χρονοκαθυστέρηση ανάμεσα στην αναγνώριση ενός νέου τεχνολογικού προβλήματος και στην αντιμετώπιση του. Γιατί αν και κάποιοι από τους σύγχρονους ρυπαντές ξεσκεπάστηκαν μόλις πρόσφατα, η κάπνα των εργοστασίων και πολλά από τα αρνητικά της αποτελέσματα ήταν γνωστά ήδη από την εποχή της Βιομηχανικής Επανάστασης , γνωστά στο βαθμό που τα αμερικάνικα δικαστήρια στα τέλη- και πιο πίσω, από τις αρχές- του 19ου αιώνα πήραν την ανελεύθερη απόφαση να επιτρέψουν την καταπάτηση των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων από τον εργοστασιακό καπνό. Για να το καταφέρουν τα δικαστήρια έπρεπε να αλλάζουν και να αποδυναμώνουν τις άμυνες των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων που ενυπήρχαν στο αγγλοσαξωνικό κοινό δίκαιο –και το έκαναν-.Πριν από τα μέσα και τέλη του 19ου αιώνα οποιαδήποτε μόλυνση του αέρα που προκαλούσε βλάβες θεωρούνταν αδικοπραξία , μια διατάραξη ενάντια στην οποία το θύμα θα μπορούσε να ασκήσει αγωγή και κατά της οποίας θα μπορούσε να εξασφαλίσει δικαστική εντολή για παύση και αποχή από κάθε περαιτέρω εισβολή στα περιουσιακά του δικαιώματα. Αλλά κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα τα δικαστήρια συστηματικά αλλοίωσαν το νόμο περί αμέλειας και το νόμο περί διαταράξεως για να επιτρέψουν κάθε μόλυνση του αέρα που δεν ήταν ασυνήθιστα μεγαλύτερη από τη μόλυνση οποιασδήποτε ανάλογης επιχείρησης και που δεν ήταν περισσότερο εκτεταμένη από την εθιμική πρακτική των «φίλων» ρυπαντών.

Καθώς τα εργοστάσια άρχισαν να υψώνονται και να εκπέμπουν καπνό, καταστρέφοντας τα δένδρα των γειτόνων αγροτών οι τελευταίοι πήγαιναν τους κατασκευαστές στο δικαστήριο για να εμποδίσουν-εξαιτίας των βλαβών και των διαταράξεων- κάθε περαιτέρω εισβολή στην ιδιοκτησία τους. Αλλά το αποτέλεσμα ήταν οι δικαστές να πουν…

“λυπόμαστε, γνωρίζουμε ότι ο βιομηχανικός καπνός εισβάλλει και παρεμβάλλεται στα ιδιοκτησιακά σας δικαιώματα αλλά υπάρχει κάτι πιο σημαντικό από τα απλά ιδιοκτησιακά δικαιώματα. Και αυτή είναι η δημόσια πολιτική, το “κοινό καλό”. Και το κοινό καλό υπαγορεύει ότι η βιομηχανική πρόοδος είναι ένα καλό πράγμα και γι’αυτό τα απλά ιδιοκτησιακά σας δικαιώματα θα πρέπει να παραβλεφθούν για χάρη της “γενικής ευμάρειας”

Και τώρα όλοι μας πληρώνουμε το πικρό τίμημα αυτής της παραβίασης των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων με τη μορφή παθήσεων του πνεύμονα και κάθε λογής ασθενειών. Και όλα αυτά για το “κοινό καλό “!17

Αυτή ήταν η αρχή που καθοδήγησε τα δικαστήρια κατά τη διάρκεια της «εποχής του αέρα» όπως μπορεί να διαπιστωθεί στην απόφαση των δικαστηρίων του Οχάιο για την υπόθεση Αντόνικ ενάντιον Τσάμπερλαιν (1947) . Οι κάτοικοι μιας προαστειακής περιοχής δίπλα στο Ακρον δίωξαν δικαστικώς τους εναγόμενους για να τους εμποδίσουν να λειτουργήσουν ένα ιδιωτικό αεροδρόμιο. Η βάση της αγωγής ήταν παραβίαση των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων εξαιτίας του υπερβολικού θορύβου. Αρνούμενο να πάρει μια τέτοια απόφαση το δικαστήριο διακήρυξε:

“Στη δουλειά μας, της απόδοσης δικαιοσύνης επί αυτής της υπόθεσης αν και ως δικαστήριο ισότητας θα πρέπει να ζυγίσουμε μόνο τα συμφέροντα του ιδιοκτήτη του αεροδρομίου και των γειτονικων γαιοκτητόρων χρειάζεται επιπλέον να αναγνωρίσουμε και τη δημόσια πολιτική της γενιάς στην οποία ζούμε. Πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι η ίδρυση ενός αεροδρομίου είναι μεγάλης σημασίας για το κοινό και αν ένα τέτοιο αεροδρόμιο κλείσει ή αν η ίδρυση του αποφευχθεί οι συνεπειες δε θα πληξουν σοβαρά μόνο τον ιδιοκτήτη του αερολιμένα αλλά μπορεί να σημαίνουν τη σοβαρή απώλεια πολύτιμων κερδών για όλη την κοινότητα”.

Για να περιορίσουν τα εγκλήματα των δικαστών , οι νομοθεσίες, ομοσπονδιακές και πολιτειακές, προσπάθησαν να θωρακίσουν την προσβολή εμποδίζοντας τα θύματα να επιδοθούν σε συλλογικές αγωγές ενάντια στους ρυπαίνοντες. Προφανώς, αν ένα εργοστάσιο μολύνει την ατμόσφαιρα μιας πόλης όπου βρίσκονται δεκάδες χιλιάδες θύματα δεν είναι πρακτικό για το κάθε θύμα να εναγάγει τον ρυπαίνοντα προκειμένου να εισπράξει τις προβλεπόμενες αποζημιώσεις (αν και μια δικαστική απαγορευτική εντολή θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί αποτελεσματικά από ένα «μικρό» θύμα) Το κοινό δίκαιο λοιπόν αναγνωρίζει το δικαίωμα συλλογικών αγωγών (αγωγών συλλογικής δράσης) με τις οποίες ένα ή λίγα θύματα μπορούν να ενάγουν τον φορέα της προσβολής για λογαριασμό όλης της ομάδας των θυμάτων.Αλλά οι νομοθεσίες συστηματικά κήρυξαν παράνομες τέτοιες συλλογικές αγωγές σε περιπτώσεις μόλυνσης του περιβάλλοντος. Για το λόγο αυτό ένα θύμα μπορεί να ενάγει με επιτυχία τον ρυπαίνοντα που το τραυματίζει ατομικά, σε μία ιδιωτική «ένας-εναντίον-ενός» αγωγή. Αλλά του απαγορεύεται νομικά να δράσει ενάντια σε έναν μαζικώς ρυπαίνοντα που πλήττει έναν μεγάλο αριθμό ανθρώπων σε μια δοσμένη περιοχή! Όπως γράφει ο Φρανκ Μπαμπ «Είναι σαν η κυβέρνηση να σου έλεγε ότι θα σε προστατεψει από έναν διαρρήκτη που θα προσπαθήσει να κλέψει μόνο εσένα αλλά ότι δε θα σε προστατέψει αν ο διαρρήκτης κλέψει και όλους τους άλλους στη γειτονιά»

Ο θόρυβος επίσης είναι μια μορφή ρύπανσης του αέρα. Ο θόρυβος είναι το προϊόν των ηχητικών κυμάτων που διασχίζει τον αέρα βομβαρδίζοντας και εισβάλλοντας στην ατομική ιδιοκτησία και τη φυσική υπόσταση άλλων ανθρώπων. Μόλις πρόσφατα οι ειδικοί άρχισαν να διερευνούν τα καταστροφικά αποτελέσματα του θορύβου στην ανθρώπινη φυσιολογία. Και πάλι, ένα ελευθεριακό νομικό σύστημα θα επέτρεπε αγωγές συλλογικής δράσης, αγωγές αποζημίωσης και απαγορευτικές δικαστικές αποφάσεις ενάντια στον υπέρμετρο και ζημιογόνο θόρυβο, ενάντια στην «ηχορύπανση».

Η θεραπεία λοιπόν ενάντια στη ρύπανση του αέρα είναι ολοφάνερη και δεν έχει σε τίποτα να κάνει με κυβερνητικά προγράμματα πολλών εκατομμυρίων δολλαρίων εις βάρος των φορολογουμένων, τα οποία ούτε καν αγγίζουν το πραγματικό πρόβλημα. Η λύση είναι, τα δικαστήρια να επιστρέψουν απλά στη λειτουργία τους της προστασίας των ατόμων και των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων ενάντια σε εισβολές και γι’αυτό να εμποδίσουν τον οποιονδήποτε να εκπέμπει ρυπους στον αέρα. Aλλά τι συμβαίνει με τους υπέρμαχους της ρύπανσης που υποστηρίζουν την βιομηχανική πρόοδο? Και τι θα συμβεί με τα αυξημένα κόστη που θα πρέπει να καλυφθούν από τον καταναλωτή? Και τι θα γίνει με την παρούσα ρυπογόνα τεχνολογία μας?

Το επιχείρημα ότι μια τέτοια δικαστική απαγόρευση ενάντια στη μόλυνση του περιβάλλοντος θα προκαλούσε την αύξηση του κόστους της βιομηχανικής παραγωγής είναι τόσο εσφαλμένο όσο και το επιχείρημα πριν τον εμφύλιο πόλεμο, ότι η κατάργηση της σκλαβιάς θα αύξανε το κόστος του βαμβακιού και ότι γι’αυτό η κατάργηση, αν και ηθικά ορθή, ήταν μη-πρακτική. Γιατί τούτο σημαινει ότι οι μολυντές είναι δυνατό να φορτώνουν όλα τα κόστη της ρύπανσης σ’εκείνους των οποίων τους πνεύμονες και τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα μπορούν αδίστακτα να παραβιάζουν..

Περαιτέρω, το επιχείρημα του κόστους και της τεχνολογίας παραβλέπει το κρίσιμο γεγονός ότι αν η μόλυνση του αερα επιτραπεί να συνεχιζεται αδίστακτα τότε δε θα υπάρξει κανένα κίνητρο για την ανάπτυξη μιας τεχνολογίας που δε θα ρυπαίνει. Αντιθέτως το κίνητρο θα συνεχίσει να λειτουργεί υπέρ της αντίθετης πλευράς ,όπως συνέβη επί εναν αιώνα. Υποθέστε για παράδειγμα ότι τις μέρες που τα αυτοκίνητα και τα φορτηγά χρησιμοποιούνταν για πρώτη φορά τα δικαστήρια είχαν αποφασίσει τα ακόλουθα:

“υπό φυσιολογικές συνθήκες θα ήμασταν αντίθετοι στο να εισβάλλουν φορτηγά σε κήπους ανθρώπων, καθώς θα το εκλαμβάναμε ως εισβολή στην ατομική ιδιοκτησία και θα επιμέναμε τα φορτηγά να περιοριστούν στους δρόμους, ασχέτως του προβλήματος της κυκλοφορίας. Αλλά τα φορτηγά είναι πολύ σημαντικά για την κοινωνική ευημερία και γι’αυτό κρίνουμε ότι θα πρέπει να τους επιτρέπεται να διασχίζουν όσους κήπους επιθυμούν εάν κρίνουν ότι αυτό θα μειώσει τα κυκλοφοριακά τους προβλήματα”

Αν τα δικαστήρια είχαν αποφασίσει κατ’αυτόν τον τρόπο τότε οι κήποι θα καταστρέφονταν συστηματικά από τα φορτηγά. Και κάθε προσπάθεια να σταματήσει αυτή η κατάσταση θα αποκρούονταν στο όνομα των σύγχρονων μεταφορικων αναγκών!! To νόημα είναι ότι ακριβώς έτσι τα δικαστήρια αντιμετώπισαν την μόλυνση του αέρα, μόλυνση που είναι πολύ πιο καταστροφική για όλους μας από το να τριγυρνάς σε κήπους. Από την πρώτη λοπόν στιγμή η κυβέρνηση έδωσε το πράσινο φως για μια ρυπογόνο τεχνολογία. Δεν είναι άξιο απορίας λοιπόν το γιατί αυτή είναι η τεχνολογία που έχουμε. Η μόνη λύση είναι να εξαναγκάσουμε τους ρυπαίνοντες εισβολείς να σταματήσουν την εισβολή τους και έτσι να επανακατευθύνουν την τεχνολογία σε μη-ρυπαίνοντα ή και αντιρυπαντικά κανάλια.

Ήδη ακόμα και στο δικό μας αναγκαστικά πρώτογονο επίπεδο αντιρυπαινουσας τεχνολογίας έχουν εξελιχτεί τεχνικές για να πολεμήσουμε την μόλυνση του αέρα και την ηχορύπανση. Ηχομονώσεις μπορούν να εγκατασταθούν σε θορυβώδη μηχανήματα, που θα εκπέμπουν ηχοκύματα αντίρροπα προς τα κύματα των μηχανών οπότε θα μπορούν να εκμηδενίζουν αυτούς τους καταστροφικούς θορύβους. Τα αέρια απόβλητα μπορούν μάλιστα να επανασυλλεχτούν καθώς βγαίνουν από τις καμινάδες και να ανακυκλωθούν για να αποδώσουν προϊόντα χρησίμα στη βιομηχανία.Έτσι το διοξείδιο του θείου, ένα πολύ τοξικό αέριο απόβλητο μπορεί να συλλεχθεί και να ανακυκλωθεί για να παράξει το οικονομικά πολύτιμο θειικό οξύ. Οι σε υψηλό βαθμό ρυπογόνες εξατμίσεις θα πρέπει ή να διορθωθούν με νέες συσκευές ή να αντικατασταθούν ολοκληρωτικά είτε από μη-ρυπαίνουσες μηχανές όπως οι ντίζελ, ή οι τουρμπίνες αερίου, ατμού, ή τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα.Και όπως τονίζει ο ελευθεριακός μηχανικός συστημάτων Τ.Poole jr, τα κόστη για την εγκατάσταση μη ρυπαίνουσας ή αντιρυπαντικής τεχνολογίας τελικά θα περάσουν στους καταναλωτές των προιόντων της εκάστοτε εταιρίας, σε κείνους που επιλέγουν να συναλλαχθούν με την εταιρία, αντί να επιβαρύνουν αθώα τρίτα μέρη με τη μορφή της μόλυνσης ή των φόρων.

Ο Robert Poole ορίζει τη μόλυνση ως «τη μεταφορά βλαβερού υλικού ή ενέργειας στο πρόσωπο ή την ιδιοκτησία κάποιου άλλου χωρίς τη συγκατάθεση του τελευταίου». Η φιλελεύθερη και μόνη ολοκληρωμένη λύση στο πρόβλημα της μόλυνσης του αέρα είναι να χρησιμοποιήσουμε τα δικαστήρια και τη δικαιική δομή για να πολεμήσουμε και να αποτρέψουμε μια τέτοια εισβολή. Ύπάρχουν όψιμα σημάδια που δείχνουν ότι το νομικό σύστημα αρχίζει να αλλάζει προς αυτήν την κατεύθυνση…νέες δικαστικές αποφάσεις και ανάκληση των νόμων που απαγορεύουν αγωγές συλλογικής δράσης. Αλλά αυτό είναι μονάχα η αρχή.

Ανάμεσα στους συντηρητικούς, αντίθετα προς τους ελευθεριακούς υπάρχουν δύο πανομοιότυπες απαντήσεις στο πρόβλημα της μόλυνσης του αέρα. Η μια απάντηση από την Ayn Rand και τον Robert Moses μεταξύ άλλων, αρνείται ότι το πρόβλημα υπάρχει και καταλογίζει ολη την διαμαρτυρία στους αριστεριστές που επιδιώκουν την καταστροφή του καπιταλισμού και της τεχνολογίας για χάρη μιας πρωτόγονης μορφής σοσιαλισμού.Αν και ένα μέρος αυτής της κατηγορίας μάλλον είναι ορθό η άρνηση ακόμα και της ύπαρξης του προβλήματος σημαίνει να αρνείσαι την επιστήμη καθ’εαυτή και να δίνεις ένα σημαντικό επιχείρημα υπέρ των αριστεριστών που κατηγορούν τους υπερασπιστές του καπιταλισμού ότι «τοποθετούν τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα πάνω από τα ανθρώπινα δικαιώματα».. Περαιτέρω, η υπεράσπιση της μόλυνσης του αέρα ούτε καν υπερασπίζεται τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα , αντίθετα επιθέτει την σφραγίδα της αποδοχής, στους βιομηχάνους εκείνους που καταπατούν τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα της μεγάλης μάζας των πολιτών.

Μια δεύτερη και πιο πολύπλοκη συντηρητική απάντηση δίνεται από οικονομολόγους της ελεύθερης αγοράς σαν τον Μίλτον Φρίντμαν. Οι Φριντμανικοί αποδέχονται την ύπαρξη της ρύπανσης του αέρα αλλά προτείνουν να την αντιμετωπίσουμε όχι με την υπεράσπιση των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων αλλά με έναν υποτιθέμενα ωφελιμιστικό υπολογισμό κόστους/οφέλους από την κυβέρνηση που σ’αυτήν την περίπτωση θα δημιουργήσει και θα ενισχύσει μια «κοινωνική απόφαση» για το πόση ρύπανση θα πρέπει να επιτρέπεται. Αυτή η απόφαση θα ενισχύονταν είτε επιτρέποντας μια συγκεκριμένη ποσότητα ρύπανσης (δίνοντας δικαιώματα μόλυνσης) με διαβαθμιζόμενες κλίμακες φορολογίας εναντίον της είτε με το να πληρώσουν οι φορολογούμενοι μια εταιρία για να μη μολύνει. Αυτές οι προτάσεις όχι μόνο θα έδιναν στις κυβερνήσεις τεράστια γραφειοκρατική εξουσία στο όνομα της προστασίας της «ελεύθερης αγοράς» αλλά και θα συνέχιζαν να παραγκωνίζουν τα ιδιοκτησιακά δικιαώματα στο όνομα μιας συλλογικής απόφασης ενισχυμενης από το Κράτος. Αυτό απέχει πολύ από κάθε αυθεντική «ελεύθερη αγορά» και αποκαλύπτει ,όπως σε πολλούς άλλους οικονομικούς κλάδους, ότι είναι αδύνατο να υπερασπιστείς την ελευθερία και την ελεύθερη αγορά χωρίς να επιμένεις στην υποστήριξη των δικαιωμάτων της ατομικής ιδιοκτησίας. Το γκροτέσκο δόγμα του Φρίντμαν ότι εκείνοι οι κάτοικοι των πόλεων που δε θέλουν να πάθουν εμφύσημα θα πρέπει να μετακομίσουν στην εξοχή θυμίζει έντονα τη διάσημη φράση της Μαρίας Αντουανέτας «δώστε τους παντεσπάνι» και αποκαλύπτει μια έλλειψη ευαισθησίας για τα ανθρωπινα ή ιδιοκτησιακά δικαιώματα. Η δήλωση του Φριντμαν στην πραγματικότητα είναι πανομοιότυπη με την τυπική συντηρητική ατάκα «αν δε σας αρέσει εδώ να φύγετε» που υπονοεί ότι στην κυβέρνηση δικαιωματικά ανήκει ολόκληρη η εδαφική περιοχή του «εδώ» και ότι οποιοσδήποτε φέρει αντίρρηση στην εξουσία της θα πρέπει γι’αυτό να φύγει από την περιοχή. Η ελευθεριακή κριτική που ασκεί ο Robert Poole στις προτάσεις των φριντμανικών καταδεικνύει μια ισχυρή αντίθεση:

Δυστυχώς αυτό είναι ένα παράδειγμα της πιο σοβαρής αδυναμίας των συντηρητικών οικονομολόγων. Πουθενά στις προτάσεις τους δεν υπάρχει καμία αναφορά σε δικαιώματα. Αυτή είναι η ίδια αδυναμία που υπέσκαψε τους εκπροσώπους του καπιταλισμού τα τελευταία διακόσια χρόνια. Ακόμα και σήμερα ο όρος laissez faire ξυπνά εικόνες από αγγλικές βιομηχανικές πόλεις του 18ου αιώνα βυθισμένες στο νέφος και βρωμισμένες απ΄την καπνιά. Οι πρώιμοι καπιταλιστές συμφώνησαν με τα δικαστήρια ότι το νέφος και η κάπνα ήταν το τίμημα που έπρεπε να πληρώσουμε για τα οφέλη της βιομηχανίας. Κι όμως το laissez faire δίχως αναγνωρισμένα δικαιώματα είναι εξ ορισμού αντιφατικό.Η θέση του laissez faire είναι στηριγμένη και προκύπτει από τα ανθρώπινα δικαιώματα και μπορεί να ανθίσει μονάχα όταν τα δικαιώματα διατηρούνται απαραβίαστα.Τώρα, στην εποχή της αυξανόμενης επαγρύπνησης για το περιβάλλον αυτή η παλιά αντίφαση επιστρέφει για να στοιχειώσει τον καπιταλισμό.

Είναι αλήθεια ότι ο (καθαρός) αέρας είναι ένας σπάνιος φυσικός πόρος όπως λένε οι φριντμανικοί. Αλλά τότε θα πρέπει να αναρωτηθούμε γιατί είναι σπάνιος. Αν είναι σπάνιος εξαιτίας της συστηματικής παραβίασης των δικαιωμάτων τότε η λύση δεν είναι να ανεβάσουμε την αξία του υπάρχοντος status quo προστατεύοντας έτσι όσους παραβιάζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα αλλά να κατοχυρώσουμε τα δικαιώματα και να απαιτήσουμε την προστασία τους. Όταν ένα εργοστάσιο απελευθερώνει τεράστιες ποσότητες μορίων διοξειδιου του θείου που εισχωρούν στους πνεύμονες κάποιου και του προκαλούν πνευμονικό οίδημα, οι ιδιοκτήτες του εργοστασίου είναι σα να έχουν ασκήσει σ΄αυτόν την ίδια βία με το να του σπάσουν το πόδι. Το σημείο τούτο θα πρέπει να τονιστεί εμφατικά καθώς είναι θεμελιώδες για το lasses faire. Ένας οπαδός του laissez faire που μολύνει το περιβάλλον αποτελεί μια αντίφαση που θα πρέπει να επισημανθεί ως τέτοια. Η ελευθεριακή κοινωνία θα είναι μια κοινωνία πλήρους νομικής ευθύνης όπου ο καθένας θα έχει την ευθύνη για τις πράξεις του και κάθε επιβλαβή συνέπεια που μπορεί να προκαλέσουν.

Εκτός από το να προδίδει την -υποτίθεται δεδομένη- λειτουργία της υπεράσπισης των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, η κυβέρνηση ενίσχυσε τη μόλυνση του περιβάλλοντος και κατά μία πιο πρακτική έννοια. Δεν έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που το υπουργείο Γεωργίας προχώρησε σε μαζικούς ψεκασμούς αερίου DDT με ελικόπτερα πάνω από εκτεταμένες περιοχές παρακάμπτοντας τις επιθυμίες μεμονωμένων διαφωνούντων αγροτών. Εξακολουθεί μάλιστα να ρίχνει τόνους από δηλητηριώδη και καρκινογενή εντομοκτόνα σ ΄ολόκληρο τον Νότο σε μια δαπανηρή και μάταιη προσπάθεια να εξαλείψει το fire ant . Και η επιτροπή για την ατομική ενέργεια απελευθέρωσε ραδιενεργά απόβλητα στον αέρα και τη στεριά με τα εργοστάσια παραγωγής πυρηνικής ενέργειας και τις πυρηνικές δοκιμές. Η δημοτική εξουσία, οι εγκαταστάσεις υδροδότησης, και οι εγκαταστάσεις των εγκεκριμένων μονοπωλιακών εταιριών (κοινής) ωφελείας μολύνουν την ατμόσφαιρα. Ένα από τα σημαντικότερα καθήκοντα του Κράτους σ¨αυτήν την περιοχή είναι λοιπόν να εξαλείψει τη δική του μόλυνση επί της ατμόσφαιρας.

Έτσι,όταν σκορπίσουμε τις συγχύσεις και την λαθεμένη φιλοσοφία των σύγχρονων οικολόγων μπορουμε να βρούμε ένα θεμελιώδες επιχείρημα κατά του υπάρχοντος συστηματος. Αλλά το επιχείρημα δε στρέφεται ενάντια στον καπιταλισμό, την ατομική ιδιοκτησία, την ανάπτυξη ή την τεχνολογία καθεαυτές. Στρέφεται κατά της αποτυχίας της κυβέρνησης να επιτρέψει και να υπερασπιστεί τα δικαιώματα της ατομικής ιδιοκτησίας εναντια σε επιθέσεις. Αν τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα προστατεύονταν πλήρως από ιδιωτικές και κρατικές εισβολές θα ανακαλύπταμε εδώ , όπως και σε άλλους τομείς της οικονομίας και της κοινωνίας ότι η ιδιωτική πρωτοβουλία και η σύγχρονη τεχνολογία δεν είναι η κατάρα της ανθρωπότητας αλλά η σωτηρία της.

Βιβλιογραφία:

Frank Bubb, “The Cure for Air Pollution,” The Libertarian Forum (April 15, 1970),

Thomas D. Crocker and A. J. Rogers III, Environmental Economics (Hinsdale, 1ll.: Dryden Press, 1971)

J. H. Dales, Pollution, Property, and Prices (Toronto: University of Toronto Press, 1968),

Morton J. Horwitz, The Transformation of American Law, 1780-1860 (Cambridge: Harvard University Press, 1977).

E. F. Roberts, “Plead the Ninth Amendment!” Natural History (August-September 1970), σελ. i8ff.

Glenn Garvin, “Killing Fire Ants With Carcinogens,” Inquiry (February 6, 1978), σελ. 7-8..

Jane Jacobs, The Economy of Cities (New York: Random House, 1969), σελ. 109 και εξής.

Larry E. Ruff, “The Economic Common Sense of Pollution,” Public Interest (Spring, 1970), σελ. 69-85.

————————————————————————-

*Το πρωτότυπο κείμενο (αγγλικά) μπορεί να βρεθεί στην ηλεκτρονική έκδοση του βιβλίου For A New Liberty στο site του Ludvig Von Mises Institute.
Η μετάφραση έγινε από τον Χάρη Πεϊτσίνη, ο οποίος έχει και τα δικαιώματα για την μετάφραση όλου του βιβλίου στα ελληνικά.
Η πλήρης μετάφραση του βιβλίου θα ολοκληρωθεί τμηματικά, και κάθε κεφάλαιό του θα παρουσιάζεται στο e-rooster,και τελικά θα λάβει χώρα η τελική δημοσίευση του σε μια ενοποιημένη ηλεκτρονική έκδοση.

————————————————————————-

από το e-rooster

"Για μια νέα Ελευθερία" του Murray Rothbard (Πρόλογος)

2007-05-17T10:14:00.000+03:00

Για μια νέα Ελευθερία

To μανιφέστο των Ελευθεριακών

Toυ Murray Rothbard To e-rooster θα δημοσιεύσει μεταφρασμένο, σταδιακά σε κεφάλαια, όλο βιβλίο του Murray Rothbard For a New Liberty. Την επιμέλεια και τα δικαιώματα της μετάφρασης τα έχει ο Χάρης Πεϊτσίνης και είναι μια ευγενική αφιλοκερδής προσφορά του Ινστιτούτου Ludwig von Mises.

Πρόλογος του μεταφραστή Καταρχάς θα ήθελα να ευχαριστήσω το ίδρυμα Ludvig Von Mises που πρόσφερε ευγενικά την άδεια για να προχωρήσω στην μετάφραση του βιβλίου For a New Liberty. H βιογραφία του Murray Rothbard τιτλοφορείται : an enemy of the state. Μέσα σε μια φράση πέντε λέξεων συμπυκνώνεται έτσι ολόκληρο το πολιτικό και οικονομικό πρόταγμα του μεγάλου αυτού στοχαστή που αφιέρωσε το συνολο της συνειδητής του ζωή στην πάλη ενάντια στο το πιο παγερό απ΄ολα τα τέρατα -όπως έγραψε ο Νίτσε- :τον κρατικό Λεβιάθαν... Ο Rothbard υπήρξε ένας θεωρητικός του laissez faire καπιταλισμού. Και κάτι παραπάνω. Μαζί με άλλους διανοούμενους της μεταπολεμικής Αμερικής, στάθηκε ο διαμορφωτής μιας ολόκληρης ιδεολογίας, του Libertarianism που στις τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα εξελίχθηκε σε ισχυρό πολιτικό ρεύμα. Θα ήταν μάλλον δυσάρεστη έκπληξη για τους απανταχού εχθρούς του καπιταλισμού να μάθουν ότι με κεντρικό άξονα την ατομική ιδιοκτησία ο Rothbard διαμόρφωσε στη δεκαετία του ΄70 μια πολιτική φιλοσοφία που διεκδικούσε τον πυρηνικό αφοπλισμό, την αναγνώριση της λαϊκής δημοκρατίας της Κίνας, και την απελευθέρωση ολων των υπό αμερικανική κατοχή εδαφών, συμπεριλαμβανομένης της Χαβάης, της Αλάσκας και του Πουέρτο Ρίκο! Ούτε μία δεκάρα δε θα έπρεπε να σπαταληθεί για την οικοδόμηση του γκροτέσκου κτίσματος που ονομάστηκε ¨αμερικανική αυτοκρατορία¨. Η προοπτική ενός πολέμου ενάντια στην Ε.Σ.Σ.Δ. ήταν παράλογη εξ¨ορισμού καθώς θα ενισχυε το σοσιαλισμό <<όπως συνέβη ιστορικά με όλους τους πρόσφατους πολέμους>> (περιοδικό Faith and Freedom). Συνθέτοντας δημιουργικά το φιλελευθερισμό με τα πρακτικά ζητήματα της καθημερινότητας ο Rothbard τελικά τον μετέτρεψε σε επαναστατικό κίνημα με αμέτρητους υποστηρικτές στις ΗΠΑ και συμπαθούντες σ όλα τα μέρη του κόσμου. Ένα από τα σημαντικότερα έργα του είναι το For a New Liberty που αποτέλεσε και το μανιφέστο του κόμματος των ελευθεριακών (libertarians) πριν από 29 χρόνια στις Η.Π.Α. Η σημασία του έγκειται κυρίως στο ότι πρόκειται για ένα από τα ελάχιστα έργα της σύγχρονης φιλελεύθερης φιλολογίας όπου κυριολεκτικά κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής αναλύεται μέσα από το πρίσμα μιας ολοκληρωμένης ελευθεριακής κοσμοθεωρίας. Γιαυτό και η μετάφραση του βιβλίου αυτού αποτελεί ένα γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό για την ελληνική πολιτική σκέψη,μια σκέψη νωθρή, βουτηγμένη στο βάλτο του δογματισμού και της ιδεολογικής αδιαλλαξίας. Το πρώτο απόσπασμα του βιβλίου που μεταφράζουμε σήμερα, λόγω του εξαιρετικά επίκαιρου του χαρακτήρα ονομάζεται pollution και όπως προδίδει ο τίτλος σχετίζεται με τη μόλυνση του περιβάλλοντος. Η πλήρης μετάφραση του βιβλίου θα ολοκληρωθεί τμηματικά οπότε και θα λάβει χώρα η τελική δημοσίευση του σε μια ενοποιημένη ηλεκτρονική έκδοση. Περιβαλλοντική Μόλυνση: Τόσες πολλές ερμηνείες, τόσες πολεμικές και διαμαρτυρίες αλλα καμιά βιώσιμη συνολική και πρακτική λύση. Κι όμως εδώ και τριάντα χρόνια μια τέτοια πιθανή λύση έχει συλληφθεί και διατυπώθεί στα κείμενα των πρωτοπόρων του φιλελευθερισμού. Ο Murray Rothbard στο συγκεκριμένο έργο που μεταφράζω εδώ την αποτυπώνει με τη μεγαλύτερη δυνατή σαφήνεια, την υψηλότερη καθαρότητα, την πιο πρακτική και ρεαλιστική προοπτική. Είτε συμφωνείτε,είτε διαφωνείτε, δε θα αρνηθείτε οτι παρακάτω διατυπώνεται μια συγκροτημένη και ευεξήγητη άποψη, εντελώς διαφορετική από τα συνήθη στερεότυπα που επικρατούν για τις σχέσεις περιβάλλοντος-ριζοσπαστικού φιλελευθερισμού. Αλλά κάπου εδώ θα ήταν καλύτερα να δώσω το λόγο στον ίδιο. Μάρρευ Ρόθμπαρντ λοιπόν κυρίες και κύριοι, πιο πειστικός και εμπνευσμένος, πιο χειμαρρώδης και καυστικός από ποτέ. -----------------------------------------------------------------
πρώτη έκδοση Collier Book edition: 1978 online prepared edition by William Harshbarger, (2002 Ludvig Von Mises Institute) μετάφραση για την ελληνική ηλεκτρονική έκδοση: Χάρης Πεϊτσίνης (Θεσσαλονίκη,2007) από το e-rooster blog

Τελευταία «προειδοποίηση» από Γ. Παπανδρέου

2007-02-13T11:06:00.000+02:00

(Είναι ελεύθεροι οι βουλευτές του πασόκ ή με το πιστόλι του Παπανδρέου στον κρόταφο; σημ. blogger)

Toυ Κ. Π. Παπαδιοχου

Ισχυρές αναταράξεις στο εσωτερικό του ΠΑΣΟΚ και την έντονη δυσφορία του κ. Γ. Παπανδρέου έχουν προκαλέσει οι προτάσεις του κ. Θ. Πάγκαλου για το πανεπιστημιακό άσυλο, που κινούνται σε σαφώς διαφορετικό μήκος κύματος από τις επίσημες θέσεις του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης.
Μάλιστα, πληροφορίες αναφέρουν ότι κατά τη σημερινή συνεδρίαση του Κοινοβουλευτικού Συμβουλίου, ο κ. Γ. Παπανδρέου θα απευθύνει, «φωτογραφίζοντας» τον κ. Θ. Πάγκαλο, «σύσταση» προς τα κορυφαία στελέχη να αποφεύγουν τοποθετήσεις που διαφοροποιούνται από τις πάγιες θέσεις του ΠΑΣΟΚ ή δημιουργούν σύγχυση. Επίσης, ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ είχε αποφασίσει πριν από τη συνεδρίαση να έχει κατ’ ιδίαν συνάντηση με τον κ. Θ. Πάγκαλο προκειμένου να τον θέσει προ των ευθυνών του, χωρίς όμως στενοί του συνεργάτες να είναι βέβαιοι ότι ο κ. Γ. Παπανδρέου δεν θα μετέβαλε τελικώς άποψη. Κατά τις ίδιες πηγές, οι συστάσεις του κ. Παπανδρέου προς τους πρωτοκλασάτους θα είναι οι τελικές, καθώς εφεξής θα αντιμετωπίζει κινήσεις που τροφοδοτούν την εσωστρέφεια στο ΠΑΣΟΚ με πειθαρχικά μέτρα. Δεν είναι εξάλλου τυχαίο ότι οι δηλώσεις του κ. Θ. Πάγκαλου στην «Κ» για το άσυλο αποδοκιμάστηκαν προχθές, όχι από τον εκπρόσωπο Τύπου του ΠΑΣΟΚ, κ. Π. Ευθυμίου, αλλά στο ανώτατο δυνατό επίπεδο, από τον ίδιο τον γραμματέα του κόμματος κ. Ν. Αθανασάκη. Ενώ και χθες, ο κ. Ευθυμίου σε αλλεπάλληλες σχετικές ερωτήσεις περιοριζόταν να σημειώνει ότι «δεν έχει τίποτα να προσθέσει στη δήλωση» του γραμματέα του ΠΑΣΟΚ.

Τη δυσφορία του κ. Γ. Παπανδρέου λέγεται πως έχει επιτείνει το γεγονός ότι ο κ. Θ. Πάγκαλος όχι μόνον δεν αναδιπλώθηκε, αλλά επί της ουσίας επανέλαβε χθες το βράδυ (στη ΝΕΤ), τα όσα είχε υποστηρίξει στην «Καθημερινή της Κυριακής». Και τούτο, παρότι σε επικοινωνία που είχε χθες το πρωί με τον γραμματέα της Κ.Ο. του ΠΑΣΟΚ κ. Δ. Ρέππα, φέρεται να τον είχε διαβεβαιώσει πως θα προχωρήσει σε ανασκευή των επίμαχων δηλώσεών του.
Πάντως, δεν είναι λίγοι εκείνοι στο ΠΑΣΟΚ που εκτιμούν πως υπήρξε «υπεραντίδραση» της Χαριλάου Τρικούπη στις δηλώσεις του κ. Θ. Πάγκαλου και ότι δημιουργείται η αντίληψη περί μηδενικής ανοχής στη διαφορετική άποψη. Μάλιστα, σχετικούς προβληματισμούς φέρεται να έχει και ο πρώην πρωθυπουργός κ. Κ. Σημίτης. Σημειώνεται ότι το πρόβλημα που ανέκυψε με τον κ. Θ. Πάγκαλο απασχόλησε επί μακρόν τη χθεσινή σύσκεψη του «πρωινού καφέ» υπό τον κ. Γ. Παπανδρέου, με τη συμμετοχή των κ.κ. Ν. Αθανασάκη, Δ. Ρέππα, Π. Ευθυμίου, Αννας Διαμαντοπούλου και Π. Γερουλάνου.

Στον κ. Γ. Παπανδρέου εκτέθηκαν όλα τα δεδομένα και οι πιθανοί τρόποι αντίδρασης -περιλαμβανομένης και της λήψης πειθαρχικών μέτρων- με τον πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ να επιφυλάσσεται για τις τελικές του αποφάσεις. Τέλος, αύριο θα συνέλθει και το Πολιτικό Συμβούλιο του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Αντικείμενο της συνεδρίασης δεν θα είναι τελικώς η έγκριση του νέου προγράμματος, αλλά και οι τρέχουσες πολιτικές εξελίξεις και ο προσδιορισμός του συνεδρίου της νεολαίας ΠΑΣΟΚ.

Δεν υποχωρεί ο Θ. Πάγκαλος για το άσυλο

2007-02-13T11:01:00.000+02:00

Αντιδράσεις στο ΠΑΣΟΚ – Αποστάσεις κυβέρνησης

Tου Κωνσταντινου Ζουλα

Οι σταθερές, συνεπείς αλλά και τολμηρές απόψεις που εκφράζει ο κ. Θόδωρος Πάγκαλος για τα χρόνια προβλήματα στον χώρο της Παιδείας έγιναν αφορμή -προφανώς λόγω της πολιτικής συγκυρίας- η συνέντευξή του στην «Κ» να προκαλέσει οξύτατες αντιδράσεις από το περιβάλλον του κ. Γ. Παπανδρέου και να αντιμετωπιστούν με αμήχανη ατολμία από το κυβερνών κόμμα. Ο πρώην υπουργός στη συνέντευξή του, όπως και σε χθεσινές του δηλώσεις, υπογράμμισε την ανάγκη, για τις παράνομες πράξεις που διαπιστωμένα διαπράττονται στους εξωτερικούς χώρους των πανεπιστημίων, να μπορεί να επιλαμβάνεται η αστυνομία ακόμη και χωρίς την άδεια των πρυτανικών αρχών. «Είναι δυνατόν να μην μπορεί η αστυνομία να επιβάλει την τάξη όταν οι εξωτερικοί χώροι πολλών πανεπιστημίων έχουν μετατραπεί σε παζάρια πλανόδιων πωλητών, οι οποίοι παρανομούν ασυστόλως εκμεταλλευόμενοι το άσυλο;» ήταν το ερώτημα που έθεσε.

Ωστόσο, η μάλλον αυτονόητη επισήμανσή του, μέσω βαρύγδουπων τηλεοπτικών τίτλων και εντυπωσιακών τρέιλερ, όχι μόνον παραποιήθηκε, αλλά προσέλαβε ακόμη και τον χαρακτήρα της αμφισβήτησης εκ μέρους του της πανεπιστημιακής ελευθερίας διακίνησης των ιδεών. Τούτο δε συνέβη καίτοι ο πρώην υπουργός στην ίδια συνέντευξη, όχι μόνον υπεραμύνθηκε του ασύλου, αλλά επικαλέστηκε ευλόγως το δικαίωμά του να προσδιορίσει τι σημαίνει για 'κείνον «ελεύθερη διαπάλη των ιδεών μέσα στα πανεπιστήμια», καθώς υπήρξε «ένας εκ των ολίγων εκατοντάδων φοιτητών που πριν από χρόνια αγωνιστήκαμε για το πανεπιστημιακό άσυλο».

Οι περισσότεροι από τους βουλευτές του ΠΑΣΟΚ, που κλήθηκαν να σχολιάσουν τις «επίμαχες» δηλώσεις, είτε με έμμεσο τρόπο τις καταδίκασαν είτε διπλωματικώς απέφυγαν να λάβουν σαφή θέση. «Η ισχύουσα νομοθεσία είναι πλήρης κι αυτό που χρειάζεται είναι να λειτουργούν σωστά τα πανεπιστήμια και τα όργανά του» σχολίασε αμήχανα ο κ. Ευ. Βενιζέλος, ο οποίος «προσπέρασε» την έτερη και εξίσου σημαντική δήλωση του κ. Πάγκαλου, που ευθαρσώς δεσμεύθηκε να υπερψηφίσει «κατά συνείδηση» τις διατάξεις εκείνες του νόμου πλαισίου για τα ΑΕΙ που πρόκειται να καταθέσει η κ. Γιαννάκου για τα χρόνια προβλήματα των πανεπιστημίων.

Ουδένα επί της ουσίας σχόλιο δεν έγινε από πλευράς του ΠΑΣΟΚ και για μια νέα συνέντευξη που παραχώρησε χθες ο κ. Πάγκαλος στην εκπομπή του Γ. Πολίτη «Προσκήνιο της ΝΕΤ». «Το ερώτημα που έθεσα είναι το εξής απλό» είπε και πρόσθεσε: «Στους δρόμους της Πανεπιστημιούπολης Ζωγράφου βλέπω καθημερινά τους λαθρέμπορους φορτηγών-ψυγείων κάτι να ξεφορτώνουν. Είναι πασίγνωστο. Χιλιάδες άνθρωποι το βλέπουν κάθε μέρα. Γιατί στους δρόμους αυτούς, όπου περνούν χιλιάδες αυτοκίνητα, να μην μπορεί να περιπολεί η αστυνομία; Γιατί μέσα στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης να υπάρχει ένα τεράστιο παζάρι με πάσης φύσεως αντικείμενα απ' όλα τα Βαλκάνια; Για να μην πω και για τις ουσίες που πωλούνται εκεί πέρα. Αυτό το ξέρει και η κουτσή Μαρία. Το έχουν καταγγείλει οι καθηγητές. Γιατί εκεί να μην εφαρμόζεται ο νόμος στους δρόμους και στα πεζοδρόμια; Ποιο άσυλο; Το άσυλο το οποίο αγωνιστήκαμε εμείς και επιβάλαμε στην τότε κυβέρνηση Καραμανλή, είχε ένα στόχο: την ελεύθερη διακίνηση και διαπάλη ιδεών. Υπάρχει σήμερα στα Πανεπιστήμια ελεύθερη διαπάλη ιδεών; Δηλαδή, μπορώ αυτά που λέω σήμερα να πάω και να τα πω στο Πανεπιστήμιο;».

Σημειώνεται ότι και η κυβέρνηση απέφυγε να σχολιάσει επί της ουσίας την πρόταση του πρώην υπουργού. Η κ. Γιαννάκου επανέλαβε ότι το θέμα του ασύλου θα ανατεθεί στα πρυτανικά συμβούλια, ενώ ο αναπληρωτής κυβερνητικός εκπρόσωπος προτίμησε, υπεκφεύγοντας, να ισχυριστεί ότι «το ΠΑΣΟΚ θεωρεί ότι αυτό (σ.σ. το άσυλο) είναι εσωτερικό του θέμα». Τις απόψεις Παγκάλου, τέλος, καταδίκασαν, όπως αναμενόταν, το ΚΚΕ και ο ΣΥΝ, καταγγέλλοντας ότι «εχθρεύονται την αγωνιστική κοινωνική δραστηριότητα» και ότι «υπερσκελίζουν σε αντιδημοκρατικότητα ακόμη και αυτές του κ. Πολύδωρα».

Ποιος είναι ο χειρότερος εχθρός των ΗΠΑ...

2007-01-21T21:21:00.000+02:00

Το Ιράκ είναι μόνο το σημερινό παράδειγμα ότι η στενοκεφαλιά αποτελεί παράδοση στην αμερικανική εξωτερική πολιτική

International Herald Tribune

Με την κατάσταση στο Ιράκ να διολισθαίνει στο χάος, παρασύροντας τώρα άλλους 20.000 νέους Αμερικανούς στρατιώτες, αξίζει τον κόπο να θέσουμε μια σημαντική ερώτηση: Γιατί η αμερικανική εξωτερική πολιτική είναι τόσο φρικτή; Η Σιρίν Εμπάμπι, η Ιρανή δικηγόρος που κέρδισε το Νομπέλ Ειρήνης, εξέφρασε αυτή ακριβώς την απορία με χαρακτηριστική ευθύτητα. «Με εκπλήσσουν οι Αμερικανοί –είπε– που εν μέσω τεράστιων επιστημονικών επιτευγμάτων αποδεικνύονται τόσο στενόμυαλοι στην εξωτερική πολιτική».
Είναι θλιβερό. Μπορούμε να πάμε με ασφάλεια στο φεγγάρι, αλλά όχι στην επαρχία Ανμπάρ. Μπορούμε να ερευνήσουμε τα βάθη του σύμπαντος, αλλά δεν πρόκειται να αντιληφθούμε (παρά μόνο όταν θα είναι πολύ αργά) ότι πολλοί Ιρακινοί μας σιχαίνονται. Παράγουμε ταινίες που ενθουσιάζουν τους θεατές σε ολόκληρο τον κόσμο, αλλά δεν μπορούμε να επινοήσουμε μια εξωτερική πολιτική που να αρέσει σε όλους.

Εναντίον των συμφερόντων

Και το πρόβλημα δεν είναι μόνο η δεξιά πτέρυγα των Ρεπουμπλικανών. Η στενοκεφαλιά είναι χαρακτηριστικό αμφοτέρων των κομμάτων και αποτελεί παράδοση στην αμερικανική εξωτερική πολιτική. Η Ιστορία έχει δείξει ότι συχνά γινόμαστε ο χειρότερός μας εχθρός. Το Ιράκ είναι απλώς το παράδειγμα του παρόντος: Εισβάλαμε στη χώρα πιστεύοντας ότι θα πάρουμε ένα φιλοαμερικανικό οχυρό, φθηνό πετρέλαιο, μακροπρόθεσμες στρατιωτικές βάσεις και την ευγνωμοσύνη των απελευθερωμένων Ιρακινών. Αντί όλων αυτών, πολεμήσαμε το Ιράκ και κέρδισε το Ιράν.

Επι τη ευκαιρία, ας δούμε τι γίνεται με το Ιράν. Το 1953 βοηθήσαμε στην ανατροπή του δημοκρατικά εκλεγμένου πρωθυπουργού, Μοχάμεντ Μοσαντέχ, προσβλέποντας σε μια πιο φιλοδυτική κυβέρνηση. Η πολιτική αυτή προκάλεσε εντάσεις που οδήγησαν στην ιρανική επανάσταση του 1979 και στην άνοδο μουλάδων με πυρηνικά οράματα. Εάν δεν υπήρξε η εξωτερική μας πολιτική, το Ιράν θα μπορούσε κάλλιστα να έχει τώρα μια φιλοαμερικανική κυβέρνηση.
Γιατί λοιπόν δρούμε τόσο συχνά σε βάρος των ίδιων μας των συμφερόντων;

Υπάρχουν τουλάχιστον δύο λόγοι.

Ο πρώτος είναι ότι οι μεγάλες δυνάμεις ανέκαθεν έψαχναν στα τυφλά, πατούσαν επί πτωμάτων, προκαλούσαν δυσαρέσκεια και έλυναν στρατιωτικά προβλήματα απλώς επειδή είχαν τη δυνατότητα. Ενα από τα πιο αξιομνημόνευτα εδάφια του Θουκυδίδη περιγράφει πώς, πριν από 2.400 χρόνια, οι Αθηναίοι αποφάσισαν να συνθλίψουν την πόλη της Μήλου απλώς επειδή μπορούσαν. Με τον ίδιο τρόπο, το 1955, όταν η Βρετανία ήταν ο κυρίαρχος παίκτης στη Μέση Ανατολή, θέσπισε το Σύμφωνο της Βαγδάτης, μια στρατιωτική συμφωνία με στόχο την προστασία των βρετανικών συμφερόντων στη Μέση Ανατολή. Η διευθέτηση αυτή ωστόσο ξεσήκωσε τους Αραβες εθνικιστές, ενίσχυσε το αντιβρετανικό αίσθημα και συνέβαλε στην πτώση της ιρακινής μοναρχίας το 1958 και τελικά στην ανάδειξη του Σαντάμ Χουσεΐν.

Λύσεις-μπούμερανγκ

Ο δεύτερος λόγος αφορά ειδικά τις ΗΠΑ: Αδυνατούμε να κατανοήσουμε τον κόσμο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να οφείλουν την ύπαρξή τους σε εθνικιστές ταραξίες όπως ο Σαμ Ανταμς, αλλά (εν μέρει επειδή ελάχιστοι Αμερικανοί έχουν ζήσει στο εξωτερικό) ενοχλούνται με την απήχηση που έχουν άλλοι εθνικιστές ταραξίες στον υπόλοιπο κόσμο. Τι σχέση έχουν όλα αυτά με τη Βαγδάτη; Για μία ακόμη φορά, ο Λευκός Οίκος αναζητεί στρατιωτικές λύσεις που θα γίνουν πιθανότατα μπούμερανγκ και θα μας χτυπήσουν. Η αποστολή επιπλέον δύναμης νέων Αμερικανών στρατιωτών στη δίνη του πολέμου μπορεί να έχει τρεις επιπτώσεις: να πυροδοτήσει τον ιρακινό εθνικισμό, να ενισχύσει τους σιίτες και σουνίτες εξτρεμιστές και να οδηγήσει στον θάνατο περισσότερους νέους Αμερικανούς.

Εκθεση του αμερικανικού στρατού του 1999, που πρόσφατα αποσύρθηκε από τα απόρρητα έγγραφα του Εθνικού Αρχείου Ασφαλείας, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ακόμη και μια δύναμη 400.000 ανδρών δεν θα καταφέρει να σταθεροποιήσει το Ιράκ στη μετά Σαντάμ εποχή. Στη μελέτη δίνεται έμφαση στη σημασία της διπλωματίας με στόχο τη δέσμευση των γειτονικών κρατών. Ο Μπους, όμως, κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Το πιο ανησυχητικό είναι ότι αφήνει υπόνοιες για τη δέσμευση της Συρίας και του Ιράν, όχι διπλωματικά αλλά στρατιωτικά. Εχουμε πάρει τον δρόμο που στο τέλος θα μας οδηγήσει σε στρατιωτικά πλήγματα κατά του Ιράν – όλεθρος.

Να επουλωθούν οι πληγές

Ποια θα ήταν άραγε η μορφή μιας καλύτερης στρατηγικής; Μια προσπάθεια όπως αυτή της επιτροπής Μπέικερ; Η έκθεση της επιτροπής υπογραμμίζει την ανάγκη συμμετοχής των γειτονικών κρατών στις διαπραγματεύσεις, επίτευξης πολιτικών συμβιβασμών στο Ιράκ, έναρξης της αποχώρησης των στρατιωτικών δυνάμεων και κλιμάκωση των προσπαθειών για την ειρήνευση μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων (Το τελευταίο σκέλος έχει αναλάβει η Κοντολίζα Ράις).

Θα λειτουργούσε άραγε αυτή η στρατηγική στο Ιράκ; Ουδείς γνωρίζει. Ενα τέτοιο σχέδιο αμφοτέρων των πολιτικών κομμάτων θα μπορούσε τουλάχιστον να επουλώσει τις πληγές των ίδιων των ΗΠΑ.

Στο μεταξύ, η Ιστορία παίζει τα δικά της παιχνίδια. Ο αιδεσιμότατος Μπομπ Εντγκαρ, γενικός γραμματέας του Εθνικού Συμβουλίου Εκκλησιών, θυμάται ότι όταν ήταν βουλευτής στη νεότητά του, τον Απρίλιο του 1975, γινόταν συζήτηση για ένα ανάλογο αίτημα αύξησης στρατιωτών. Ηταν το αίτημα του προέδρου Φορντ για την αποστολή επιπλέον στρατευμάτων με στόχο τη σταθεροποίηση της Σαϊγκόν. Φωτογραφία του Λευκού Οίκου έχει αιχμαλωτίσει τον Τζέραλντ Φορντ με δύο από τους αρχιτέκτονες του εν λόγω αιτήματος: αξιωματούχους της κυβέρνησης, ονόματι Ντικ Τσένι και Ντόναλντ Ράμσφελντ.

http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_world_100012_21/01/2007_212998

η κατάταξη των χωρών κατά την οικονομική ελευθερία που διαθέτουν

2007-01-16T18:48:00.000+02:00

διαφθορά και κρατικός παρεμβατισμός στην Ελλάδα

2007-01-16T18:10:00.000+02:00

Εικόνα τριτοκοσμικής χώρας για την Ελλάδα

Αγκάθια διαφθορά και κρατικός παρεμβατισμός

Του Δημήτρη Νίκογλου
nikoglou@kathimerini.gr

Σε δεινή θέση βρίσκεται η χώρα μας αναφορικά με τους δείκτες οικονομικής ελευθερίας που δημοσίευσε σήμερα το Heritage Foundation σε συνεργασία με τη Wall Street Journal. Η χώρα μας βρίσκεται στην 94η θέση παγκοσμίως με 57,6% βαθμό οικονομικής ελευθερίας (σχεδόν ανελεύθερη οικονομία σύμφωνα με την κατηγοριοποίηση του ιδρύματος), ενώ στην Ευρώπη κατατάσσεται 36η από τις 41 εκπροσώπους της γηραιάς Ηπείρου. Τα παραπάνω στοιχεία πιο πολύ με χώρα του Τρίτου Κόσμου μοιάζουν παρά με οικονομία χώρας που περιλαμβάνεται στην ευρωζώνη. Συγκριτικά με το 2006, η χώρα έχασε 50 μονάδες βάσης, ενώ υπολείπεται πολύ από τον Ευρωπαϊκό μέσο όρο. Χώρες όπως η Ουγκάντα, η Κένυα, η Ταιβάν και η Μποτσουάνα βρίσκονται υψηλότερα στην παγκόσμια κατάταξη από τη χώρα μας, αποδεικνύοντας την υστέρηση των μεταρρυθμιστικών πολιτικών και την αδυναμία των αρχών να αντιμετωπίσουν τα διαρθρωτικά προβλήματα της χώρας.

H πιο ελεύθερη οικονομία στον κόσμο παραμένει το Χονγκ Κονγκ για 13η συνεχή χρονιά με τη Σιγκαπούρη να καταλαμβάνει τη δεύτερη θέση. Την πρώτη πεντάδα συμπληρώνουν η Αυστραλία, οι ΗΠΑ και η Νέα Ζηλανδία από το σύνολο των 157 οικονομιών που περιλήφθηκαν στην έρευνα. Οι πιο αναπτυσσόμενες οικονομίες του πλανήτη, η Κίνα και η Ινδία, καταλαμβάνουν την 119η και 104η θέση αντίστοιχα. Τελευταίες στην κατάταξη της έρευνας είναι η Λιβύη, η Κούβα και η Βόρεια Κορέα.

Η ταξινόμηση των χωρών βασίζεται σε 10 παράγοντες μεταξύ των οποίων τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, η ελευθερία στην κατανομή και εκμετάλλευση των επενδύσεων, η απελευθέρωση στις αγορές χρήματος και κεφαλαίου, η άσκηση νομισματικής πολιτικής κλπ.

Το σημαντικό στην περίπτωση του Χονγκ Κονγκ είναι η ισχυρή καταπολέμηση της διαφθοράς με την ταυτόχρονη προσπάθεια της πλήρης εξαφάνισής της. Η μοναδική απειλή για το Χονγκ Κονγκ ώστε να υποσκελιστεί από τη Σιγκαπούρη, είναι η περαιτέρω απελευθέρωση των κεφαλαιαγορών της τελευταίας, καθώς υπάρχουν πολλά εμπόδια στην ελεύθερη μετακίνηση κεφαλαίων.

H κατάταξη όλων των χωρών παγκοσμίως

Τα ουσιώδη προβλήματα της ελληνικής οικονομίας

Το μείζον πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας είναι σύμφωνα με την έρευνα η διαφθορά καθώς ο βαθμός απεξάρτησης από τη διαφθορά ανέρχεται μόλις στο 43%. Η χώρα μας κατέχει την 47η θέση από το σύνολο των 158 οικονομιών όσον αφορά στους δείκτες της διαφθοράς.

Ένα ακόμη μείζον πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας είναι ο έντονος κρατικός παρεμβατισμός καθώς η ελεύθερη, από την κυβέρνηση, οικονομική δραστηριότητα αγγίζει μετά βίας το 45,3%. Οι κυβερνητικές δαπάνες αγγίζουν το 48,3% του ΑΕΠ ενώ το 0,8% των κρατικών εσόδων προέρχεται από δικαιώματα ιδιοκτησίας και κρατικές επιχειρήσεις. Επίσης, η επενδυτική ελευθερία είναι στο 50%, γεγονός που αναδεικνύει την έντονη γραφειοκρατία της χώρας μας και το ρόλο που αυτή διαδραματίζει στην προσέλκυση ξένων επενδύσεων. Τα εμπόδια και οι περιορισμοί που επιβάλλει η ελληνική κυβέρνηση, ειδικά στις επιχειρήσεις που επιθυμούν να επενδύσουν στις αγορές της ενέργειας και των ανανεώσιμων πηγών είναι πολλά και εντέλει αποτρεπτικά για την ανάληψη σημαντικών επενδύσεων. Επίσης, η απελευθέρωση των αγορών χρήματος και κεφαλαίου δεν έχει προχωρήσει (40%) μολονότι η ελληνική αγορά είναι αποτελεσματική και συγκαταλέγεται ανάμεσα στις αναπτυγμένες και ώριμες αγορές.

Οι τομείς στους οποίους η χώρα μας έχει πραγματοποιήσει μεταρρυθμίσεις προς όφελος της ελεύθερης αγοράς είναι στο εμπόριο και στη νομισματική πολιτική. Σύμφωνα με την έρευνα, η ελευθερία του εμπορίου (76,6%) και η νομισματική ελευθερία (78,3%) είναι τα καλύτερα και αποτελεσματικότερα τμήματα της ελληνικού οικονομικού οικοδομήματος, καθώς το μέσο επίπεδο των δασμών είναι χαμηλό παρά την ύπαρξη πολλών μη δασμολογικών μέτρων που επηρεάζουν αρνητικά το ελεύθερο εμπόριο. Η νομισματική πολιτική είναι ιδιαίτερα σταθερή καθώς ως μέλος της ευρωζώνης η χώρα μας, δέχεται τις επιταγές της πολιτικής από τις ευρωπαϊκές αρχές. Ο χαμηλός πληθωρισμός και η προσπάθεια διατήρησης του ελλείμματος κάτω από το επίπεδο κλειδί του 3% είναι θετικά χαρακτηριστικά της οικονομίας. Προβλήματα εμφανίζονται στη φορολογία εισοδήματος, με την υψηλή φορολόγηση των υψηλών κλιμακίων ενώ υπάρχουν πολλές κρατικές στρεβλώσεις στον αγροτικό τομέα.

Τέλος, η έρευνα αναφέρει πως βήματα προόδου επιβάλλεται να γίνουν στους τομείς της απελευθέρωσης των αγορών χρήματος και κεφαλαίου, στον περιορισμό των κρατικών δαπανών για την ενίσχυση της πλευράς της ζήτησης ενώ οι ακαμψίες της αγοράς εργασίας δεν ευνοούν τις ελεύθερες απολύσεις επιβαρύνοντας το εργατικό κόστος.

www.kathimerini.gr

http://financial.kathimerini.gr/?page=news_home_details&new_id=14434

ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ

2006-12-27T18:58:00.000+02:00

Περλικός Φώτης

Η ελευθερία είναι μια πολύ εύηχη λέξη, ιδιαίτερα συναισθηματικά φορτισμένη, που την επικαλούνται όλοι, ακόμα και οι μεγαλύτεροι εχθροί της. Για να δώσω τον ευρύτερο δυνατό ορισμό που μπορώ, θα ορίσω την ελευθερία ως τη δυνατότητα να επιλέγει κανείς ανεμπόδιστα από το σύνολο των διαθέσιμων επιλογών του που περιορίζεται μόνο από αντικειμενικά εμπόδια. Πχ. ένας ψαράς σε ένα νησί του Αιγαίου είναι ελεύθερος να ψαρεύει με το καΐκι του στο Αιγαίο. Όταν ο καιρός είναι πολύ άσχημος δε μπορεί να ψαρέψει αλλά αυτή είναι μια αντικειμενική δυσκολία που δεν τον καθιστά ανελεύθερο διότι δεν είχε τη διαθέσιμη επιλογή να ψαρέψει με άσημο καιρό. Αν ένας ψαράς έχει μια μεγάλη μηχανότρατα που αντέχει σε κάθε καιρό, τότε η απαγόρευση του απόπλου με άσχημο καιρό από το λιμεναρχείο περιορίζει την ελευθερία του διότι το ψάρεμα με άσχημο καιρό είναι μέσα στις διαθέσιμες επιλογές του. Παρόμοια, η απαγόρευση του ψαρέματος στην Αλάσκα δεν περιορίζει την ελευθερία στο ψάρεμα του ψαρά με το καΐκι στο Αιγαίο, περιορίζει όμως την ελευθερία αυτού που διαθέτει μεγάλο ποντοπόρο αλιευτικό και μπορεί να φτάσει μέχρι εκεί. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι η ελευθερία υπάρχει μόνο όταν υπάρχει δυνατότητα επιλογής και όταν αντικειμενικά εμπόδια την περιορίζουν αυτά δεν επηρεάζουν την ελευθερία μας.

Στον οικονομικό τομέα λοιπόν, η δυνατότητα να επιλέγει κανείς από το σύνολο των διαθέσιμων επιλογών καθορίζει την οικονομική του ελευθερία. Στην αρχαιότητα, τα περιορισμένα τεχνικά μέσα, το ανεπαρκές δίκτυο μεταφορών, η έλλειψη ασφάλειας στις μεταφορές κτλ εμπόδιζαν τον απλό καλλιεργητή να μεταφέρει την παραγωγή του και να την πουλήσει σε μια αγορά όπου θα είχε τη δυνατότητα να επιλέξει αγοραστή. Η μόνη του διέξοδος είναι να την πουλήσει στον τοπικό άρχοντα. Αυτός λόγω του μεγέθους του είχε διαθέσιμες οικονομικές επιλογές για τη διάθεση της παραγωγής. Αν ορίσουμε σα στοιχειώδη οικονομική μονάδα το μικρότερο δυνατό σύνολο που μπορεί να πραγματοποιεί οικονομικές επιλογές, βλέπουμε ότι μέχρι την ανάπτυξη του κεφαλαιοκρατικού συστήματος, στην αγροτική παραγωγή που ήταν η βάση της οικονομίας, στοιχειώδης οικονομική μονάδα ήταν το λατιφούντιο, το φέουδο κτλ

Αυτό ήταν το κυρίαρχο μοντέλο στο μεγαλύτερο τμήμα της δυτικής και κεντρικής Ευρώπης. Στην αρχαία Ελλάδα πάλι, λόγω της πολυδιάσπασης του γεωγραφικού χώρου και άλλων παραγόντων, στοιχειώδης οικονομική μονάδα αναδείχτηκε ο ελεύθερος μικρός αγροκτήμονας. Ενταγμένος σε μια πόλη-κράτος είχε πρόσβαση σε αγορές που του επέτρεπαν οικονομικές επιλογές άγνωστες στους καλλιεργητές στη Δύση.

Η ύπαρξη οικονομικών επιλογών είναι το απαραίτητο στοιχείο για την ανάγκη συμμετοχής στη διαχείριση της πολιτικής εξουσίας, ώστε αυτή να κατευθύνεται στη μεγιστοποίηση της οικονομικής ελευθερίας. Δεν είναι τυχαίο ότι η Δημοκρατία γεννήθηκε σε ένα περιβάλλον ελεύθερων μικροκαλλιεργητών. Προέκυψε από την απαίτηση και τον αγώνα τους να διασφαλίσουν τα συμφέροντά τους μέσω της συμμετοχής στην πολιτική της πόλης-κράτους. Οι Αθηναίοι μικροκαλλιεργητές (και πλάι σε αυτούς οι βιοτέχνες, οι έμποροι κτλ που παντού συνιστούν αυτόνομες οικονομικές μονάδες) πέτυχαν να συμμετάσχουν στο σχεδιασμό της πολιτικής με την ανάπτυξη δημοκρατικών θεσμών, και μέσω αυτής της πολιτικής αύξησαν τις οικονομικές τους επιλογές και την ελευθερίας τους. Γι’ αυτό από την επικράτηση του δημοκρατικού πολιτεύματος η Αθήνα άσκησε μια εξωστρεφή πολιτική που εξυπηρετούσε την ανάγκη νέων αγορών για τα προϊόντα των πολιτών της. Το άλλο άκρο της κλασικής εποχής, η Σπάρτη, στήριξε την αγροτική της παραγωγή στους δούλους, των οποίων καταπατούσε συστηματικά τις οικονομικές ελευθερίες και διαμόρφωσε μια εσωστρεφή κοινωνία και πολιτική ακριβώς για να μπορεί να περιορίζει την ελευθερία των ειλώτων. Ο είλωτας στην αρχαία Σπάρτη στερούνταν ελευθεριών, διότι ενώ είχε οικονομικές επιλογές οι Σπαρτιάτες του τις περιόριζαν. Αντίθετα, ο δούλος σε κάποιο ρωμαϊκό λατιφούντιο στη Δύση μπορεί να μην ήταν σε καλύτερη μοίρα από άποψη διαβίωσης ή εκμετάλλευσης, αλλά δεν στερούνταν οικονομικών ελευθεριών διότι οι επιλογές του περιορίζονταν από αντικειμενικούς παράγοντες.

Από τη στιγμή που ο δούλος/δουλοπάροικος δεν έχει αυτόνομες οικονομικές επιλογές, αλλά αποτελεί μέρος ενός ενιαίου οικονομικού συνόλου, οι αποφάσεις της πολιτικής εξουσίας δεν επηρεάζουν τις δικές του (ανύπαρκτες) επιλογές. Γι’ αυτό δεν είχε σημασία αν ο αγρότης ήταν δούλος ή δουλοπάροικος ή ελεύθερος, αφού οι πολιτικές ελευθερίες δεν μπορούσαν να μεταφραστούν σε οικονομικές επιλογές. Γι΄ αυτό και δεν αναπτύχθηκε ποτέ η απαίτηση συμμετοχής στην πολιτική εξουσία, δεν επιδιώχθηκαν δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις και δεν είχαν νόημα οι πολιτικές ελευθερίες.

Αντίθετα, στις μεσαιωνικές πόλεις της Δύσης (αυτόνομες και μη, ειδικά στη Βόρεια Ιταλία και στη Χανσεατική Ένωση) αναπτύχθηκαν αρκετοί σχετικά δημοκρατικοί θεσμοί (αυτοδιοίκηση των πόλεων, συντεχνίες κτλ) που έδινα δυνατότητα συμμετοχής στους πολίτες τους στη διαμόρφωση πτυχών της πολιτικής του και έτσι και στη διεύρυνση των οικονομικών τους επιλογών. Οι πόλεις συγκροτούνταν από βιοτέχνες, εμπόρους, μικροκαλλιεργητές από γύρω περιοχές κτλ Ουσιαστικά κάθε άτομο ήταν μια αυτοτελής οικονομική μονάδα. Το φαινόμενο εντάθηκε στα πρώτα στάδια του κεφαλαιοκρατικού συστήματος (Ολλανδία, Αγγλία 17ος αιώνας) με τη διαμόρφωση θεσμών προγονικών όσων συναντάμε σήμερα στις ελεύθερες κοινωνίες.

Η μεγάλη αλλαγή έρχεται με την επικράτηση του καπιταλισμού και την τεχνολογική επανάσταση που αυτός έφερε. Η μείωση των αποστάσεων, η βελτίωση των συγκοινωνιών και των επικοινωνιών, η βελτίωση της παραγωγής κτλ επέτρεψαν σε κάθε μέλος της κοινωνίας την πρόσβαση στην αγορά, τόσο στους αγρότες όσο και διευρυνόμενο ραγδαία πληθυσμό των πόλεων. Κάθε άνθρωπος γίνεται ανεξάρτητη οικονομική μονάδα και η απαίτηση για διαχείριση των επιλογών του διαλύει τις φεουδαρχικές δομές που πλέον περιορίζουν υπαρκτές διαθέσιμες επιλογές. Οδηγούμαστε αρχικά στη δημιουργία εθνικών κρατών, που μέσω δημοκρατικών θεσμών επιτρέπουν τη συμμετοχή στη διαμόρφωση της πολιτικής και των αποφάσεων που επηρεάζουν όλες τις οικονομικές μονάδες. Από κει ξεκινά η απαίτηση για εθνική ελευθερία.

Σήμερα όμως οι τεχνολογικές δυνατότητες, προσφέρουν οικονομικές επιλογές και ευκαιρίες που ξεπερνούν τα όρια των εθνικών κρατών και αφορούν πλέον μια ενιαία παγκοσμιοποιημένη αγορά. Τα έθνη-κράτη σε σύνολα δεν εξυπηρετούν πλέον την διεύρυνση της οικονομικής ελευθερίας των μελών τους αλλά πλέον την περιορίζουν. Πλέον η εθνική ελευθερία, η δυνατότητα ενός κράτους να αποφασίζει ανεξάρτητα από τα υπόλοιπα, δεν προασπίζει την ατομική ελευθερία των πολιτών του αλλά την καταπιέζει. Εδώ λοιπόν αρχίζει να γεννιέται η ανάγκη αξιόπιστων υπερεθνικών θεσμών, όχι για να λύνουν απλά διαφορές μεταξύ των κρατών, αλλά για να τα αντικαταστήσουν τελείως (από τη σκοπιά την πολιτικής εξουσίας πάντα, όχι απαραίτητα σαν πολιτιστικά/θρησκευκά/φυλετικά κτλ σύνολα, πχ η Ε.Ε. είναι τέτοιος υπερεθνικός σχηματισμός ) αφού πλεόν αποτελούν αναχρονισμό και για την οικονομία και για τις ελευθερίες του ατόμου.

Περλικός Φώτης

Filed under: Φιλελευθερισμος — Φώτης Περλικός @ 8:38 pm (Διαβάστηκε 500 φορές)

ΠΕΡΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ

2006-12-27T18:57:00.000+02:00

Περλικός Φώτης

Μετά τις συνεχείς επιτυχίες της Εθνικής μας ομάδος ποδοσφαίρου έχει καταστεί «σουξέ» των τελευταίων εβδομάδων ο Εθνικός μας Ύμνος, για την ακρίβεια ο «Ύμνος εις την Ελευθερία». Άρα, έμμεσα ο περί ελευθερίας λόγος γίνεται χρονικά επίκαιρος, ενώ αν λάβουμε υπόψη ότι χρησιμοποιούμε το φιλόξενο χώρο ενός φιλελεύθερου διαδικτυακού τόπου το θέμα καθίσταται και χωρικά επίκαιρο.

Σε παλαιότερο άρθρο στον ίδιο διαδικτυακό τόπο (άρθρο: Περί Ελευθερίας) η ελευθερία περιγράφηκε ως η δυνατότητα ενός ατόμου να επιλέξει και να πραγματώσει οποιαδήποτε από τις διατιθέμενες επιλογές του, περιοριζόμενος μόνο από αντικειμενικές δυσχέρειες. Χρησιμοποιήθηκε μάλιστα το ενδιαφέρον παράδειγμα του ψαρά και της μηχανότρατας, υποδεικνύοντας με αυτόν τον τρόπο την ευρύτητα και την άπλα της ελευθερίας, όμως έχω την εντύπωση ότι ίσως δεν ασχολήθηκε αρκετά με τα όριά της. Και τα όριά της λοιπόν είναι εξωτερικά και εσωτερικά.

Κατ’ αρχήν εξωτερικά; Αν θυμηθούμε το γνωστό αφορισμό ότι “τα δικαιώματά μας σταματούν εκεί όπου ξεκινούν τα δικαιώματα των άλλων”. Κατ’ επέκταση και η ελευθερία μας σταματά εκεί όπου αρχίζει η ελευθερία των άλλων. Και τούτο είναι εξαιρετικά σημαντικό, διότι ο άνθρωπος δεν είναι ζώο μονήρες, αλλά ζώο κοινωνικό, αν θυμηθούμε τον Πρωταγόρα του ομώνυμου πλατωνικού διαλόγου, όχι απλά ομαδικό. Ποια η διαφορά; Μεγάλη, ο Πρωταγόρας μιλάει για την αιδώ και τη δίκη που χάρισαν οι θεοί στους ανθρώπους, ώστε η ανθρώπινη αγέλη να γίνει κοινωνία αλληλοϋποστήριξης και συνεπιβίωσης. Και το επόμενο στάδιο; Το δώρο του ορθού λόγου μετατρέπει την κοινωνία συμβίωσης σε πόλη, πολιτεία ευνομούμενη με συνεκτικούς δεσμούς πέρα και έξω από την απλή επιβίωση, παράγει ήθη, έθιμα, κοινή βιοθεωρία και κοσμοθεωρία, δημιουργεί ιδεολογία, συνολικά «Πολιτισμό». Όμως, όλα αυτά ήδη μας έφεραν στα εσωτερικά όρια που καθορίζουν την ελευθερία μας. Άλλωστε η αιδώς, η δίκη, ο ορθός λόγος αποτελούν βασικά ατομικά τάλαντα και μόνο κατ’ επέκταση μπορούν να χαρακτηρίσουν μια ολόκληρη ομάδα. Τα εσωτερικά όρια μας τα θέτει η ίδια η λογική, ο ορθός λόγος με τα υποσύνολά του, την αιδώ, τη δίκη, την ανδρεία, το ήθος, τη σωφροσύνη και όλες τις υπόλοιπες ιδιότητές του, που μας θυμίζουν λίγο τις ιδιότητες του Αγαθού κατά τον Πλάτωνα.

Θα μπορούσαμε λοιπόν να επανατοποθετηθούμε στο θέμα του ορισμού της ελευθερίας. Από τη μία πλευρά έχουμε την εξωτερική ελευθερία, δηλαδή τη δυνατότητα προβληματισμού πάνω στις πολλαπλές επιλογές στα προβλήματα που διανοίγονται από την κοινή συμβίωση και ανάγκη χάραξης συναινετικών στρατηγικών στα πλαίσια μίας ορθολογικής και ευνομούμενης Πολιτείας, αλλά και τη δυνατότητα ακώλυτης συμμετοχής στις διαδικασίες λήψης και εφαρμογής των αποφάσεων για την κοινή επιβίωση, εθνική ανεξαρτησία, οικονομική ανάπτυξη, προαγωγή της υγείας και της ασφάλειας, ακμή της παιδείας και του πολιτισμού. Από την άλλη πλευρά υπάρχει η εσωτερική ελευθερία, η οποία σχετίζεται με την ισορροπία, με την εσωτερική μας πραγματικότητα και είναι απότοκη αυτής. Η εσωτερική αυτή ελευθερία συνδέεται λοιπόν με τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και απαρτιώνουμε την εξωτερική πραγματικότητα με βάση τις προσωπικές μας εμπειρίες, τις αντιλήψεις μας περί ορθού και λανθασμένου, περί δικαίου και αδίκου, περί δέοντος και ηθικής, αλλά και με βάση τις επιθυμίες μας, τα ένστικτά μας, τα συναισθήματά μας. Η σύνθεση των δύο αυτών συνιστωσών δημιουργεί τον πραγματικά ελεύθερο άνθρωπο, ελεύθερο μέσα από τη συνειδητοποίηση της ιδιαίτερης ιδιοσυγκρασίας του, των καθηκόντων και των δικαιωμάτων του, ελεύθερο στην προσπάθεια προσέγγισης της αρετής ως «έλλογης βούλησης για την πραγμάτωση του ηθικού καθήκοντος» κατά τον Kant, ελεύθερο όμως και στον προσδιορισμό της μοναδικότητας της ατομικής του αρετής ως ενδιάθετης ανάγκης του και όχι ως εξωτερικά επιβαλλόμενου καταναγκασμού.

Η ελευθερία λοιπόν δεν μπορεί παρά να είναι προϊόν αυτοσυνειδησίας μέσα στο γενικότερο πλαίσιο της ανθρώπινης πολιτείας, του ατομικού αυτοκαθορισμού και κοινωνικού ετεροκαθορισμού, αρμονικό συνταίριασμα του «εγώ» και του «εμείς». Ούτε το άτομο μπορεί να υπερβεί το ορθολογικό και ευνομούμενο σύνολο, ούτε το σύνολο να καταπιέσει το άτομο.

Βέβαια στην Ελλάδα που κάποτε ανεκάλυψε την έννοια της αυτοσυνειδησίας, της ελευθερίας και της ατομικής υπευθυνότητας σήμερα ποια είναι η αίσθηση της ελευθερίας που διαθέτει ο μέσος Έλληνας; Πάντως σχέση με την αυτοσυνειδησία μάλλον καμία: οι μεν οχυρώνονται πίσω από ομαδοποιήσεις τυφλές, πίσω από προγονοπληξίες, συγκεχυμένα και ξεφτισμένα ιδεολογικά λάβαρα ή θρησκόληπτους ζηλωτισμούς - οι δε, από αντίδραση, ανθίστανται σε οτιδήποτε συλλογικό, απαξιώνουν την έννοια της κοινωνίας και της πολιτείας βιώνοντας την ελευθερία ως ναρκισσιστική και εγωιστική αυτεπιβεβαίωση ή ως «ετσιθελική» ασυδοσία. Και οι δύο αυτές εκφάνσεις του προβλήματος: άρνηση προσαρμογής στην πραγματικότητα της ανοικτής κοινωνίας, η οποία απαρτίζεται από υπεύθυνους, ενσυνείδητους και εν τέλει ελεύθερους πολίτες, και νοσταλγία για την ψευτοασφάλεια και την αρυτίδωτη επιφάνεια της λίμνης-τέλματος της κλειστής κοινωνίας, των στεγανών και των στάσιμων κοινωνικών ρόλων.

Γιατί όμως άραγε συμβαίνουν όλα αυτά; Διότι δυστυχώς η αποδοχή του ορθού λόγου, και μαζί με αυτόν όλων των προϊόντων του: της Αναγέννησης, του Διαφωτισμού, της Νεωτερικότητας και της Μετα-νεωτερικότητας, υπήρξε βασικά εργαλειακή και όχι ουσιαστική και κριτική. Ο μέσος Έλληνας παραμένει σε σημαντικό βαθμό μεσαιωνικός και μανιχαϊκός στη σκέψη του, ανορθόλογος και καθ’ υπερβολήν υπερβατικός. Καρκινοβατεί μεταξύ της μεσογειακής του παράδοσης και των Ευρωπαϊκών του αντιδανείων. Αλλά αυτά χρειάζονται αναλυτικότερη έρευνα για να προκύψουν συμπεράσματα.
Filed under: Φιλελευθερισμος, Φιλοσοφια — Νίκος Κεραμάρης @ 4:12 am

(Διαβάστηκε 652 φορές)

Το παράδειγμα της Σομαλίας

2006-12-27T18:56:00.000+02:00

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΙ ΙΔΙΩΤΙΚΗ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΣΕ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ: ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΣΟΜΑΛΙΑΣ

Περλικός Φώτης

Από τον Hayek, τον Nozick και τον Rothbard έως τον Proudhon, τον Kropotkin και τον Bakunin το αίτημα περιορισμού, στο βαθμό ακόμη και της πλήρους κατάργησης, της κρατικής εξουσίας έχει συζητηθεί εκτενώς σε θεωρητικό επίπεδο. Σε πρόσφατη ενημέρωσή της η Παγκόσμια Τράπεζα περιγράφει ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον μοντέλο αναρχικής κοινωνίας στην πράξη. Η Σομαλία από το 1991 κι έπειτα δε διαθέτει αναγνωρισμένη κυβέρνηση. Μετά την πτώση του απολυταρχικού καθεστώτος του Siad Barre η χώρα βρέθηκε σε εμφύλιο πόλεμο. Σε αρκετές περιοχές επικρατεί τώρα ειρήνη, ωστόσο η Νότια Σομαλία δε διαθέτει αναγνωρισμένη κυβέρνηση ενώ ένας πολύ περιορισμένος κρατικός μηχανισμός λειτουργεί στα Βορειοδυτικά. Υπό αυτές τις συνθήκες η ιδιωτική πρωτοβουλία και τα φαινόμενα αυτοοργάνωσης εντυπωσίασαν με την αποτελεσματικότητα και την καινοτομία τους σε αρκετούς τομείς. Από την δική τους πλευρά, οι Σομαλοί, παρόλο που σύμφωνα με πρόσφατες δημοσκοπήσεις φαίνεται να επιθυμούν την απόλυτη ασφάλεια των κρατικών θεσμών, δεν είναι διατεθειμένοι να αποδεκτούν μία εθνική κυβέρνηση, η οποία θα επιβάλλει φόρους στο λαό για να ξεπληρώσει το χρέος ύψους 2.7 δισεκατομμυρίων δολαρίων που κληροδότησε στη χώρα ο Siad Barre. Η ανθρώπινη ιστορία έχει άλλωστε επανειλημμένα αποδείξει πόσο αδόκιμη είναι η έννοια της «απόλυτης ασφάλειας» υπό την κρατική εξουσία.

Σε αυτό το περιβάλλον ανυπαρξίας των κρατικών δομών, ιδιωτικοί φορείς επινόησαν καινοτόμες στρατηγικές για να αντικαταστήσουν την κυβερνητική παρουσία. Αυτό που είναι ενδιαφέρον είναι ότι η χώρα κατάφερε έτσι να ξεπεράσει τα γειτονικά της κράτη (ορισμένα από αυτά αρκετά ισχυρότερα οικονομικά) σε σημαντικούς τομείς όπως σε θέματα υποδομών, τηλεπικοινωνίας και παροχής ηλεκτρικού ρεύματος ενώ εμφανίζει χαμηλότερο ποσοστό εσχάτης ενδείας (ακραίας φτώχειας) από πλουσιότερες αναλογικά αφρικανικές χώρες όπως η Αιθιοπία, η Κένυα, το Καμερούν και το Κονγκό. Οι Σομαλοί επιχειρηματίες αντιστάθμισαν την έλλειψη κρατικών ρυθμίσεων με τρεις βασικές μεθόδους. Η πρώτη είναι οι «εισαγόμενες ρυθμίσεις», δηλαδή η στήριξη σε ξένους φορείς για τη διασφάλιση της σταθερότητας του νομίσματος, της ασφάλειας των αερογραμμών και του επιχειρηματικού δικαίου. Δεύτερον, αξιοποιώντας τα τοπικά δίκτυα και την φυλετική οργάνωση για την επιβολή των συμβάσεων, την διασφάλιση των πληρωμών και την περιφρούρηση της μεταβίβασης των αγαθών και των κονδυλίων. Τρίτη και πιο ενδιαφέρουσα ίσως πρακτική, υπήρξε η απλοποίηση των συναλλαγών με αποτέλεσμα την ομαλή και αποτελεσματική διεξαγωγή τους δίχως την ανάγκη παρέμβασης του κράτους, των φυλών ή της διεθνούς οικονομικής κοινότητας.

Από την άλλη μεριά οι περισσότερες προσπάθειες κρατικής παρέμβασης έχουν δώσει αποθαρρυντικά αποτελέσματα. Τα κρατικά σχολεία έχουν χαμηλότερη ποιότητα από τα ιδιωτικά. Η κρατικά επιδοτούμενη ηλεκτρική ενέργεια δεν παρέχεται στις αγροτικές περιοχές, που την έχουν ανάγκη, αλλά στα αστικά κέντρα ζημιώνοντας έτσι μια ως τώρα υγιή και αποτελεσματική ιδιωτική βιομηχανία. Ποιο τελεσφόρα κρατικά μέτρα είναι αυτά που βασίζονται στα πλεονεκτήματα της ιδιωτικής πρωτοβουλίας και αυτοδιαχείρισης και περιορίζονται στην υπαγόρευση του πλαισίου λειτουργίας του οικονομικού και κοινωνικού συστήματος.

Φυσικά, η Σομαλία βρίσκεται πολύ μακριά από το πρότυπο ενός αναρχοκαπιταλιστικού παραδείσου. Οι Σομαλοί βέβαια αποδεχόμενοι την ιδέα ότι πιθανότατα δεν πρόκειται να υπάρξει εθνική κυβέρνηση για πολλά χρόνια ακόμη, βρίσκουν πρωτότυπους τρόπους για να λύσουν ιδιωτικά τα προβλήματά τους. Ωστόσο, η ανυπαρξία κρατικών μηχανισμών φαίνεται σε κάποιους τομείς να έχει δημιουργήσει ελλείψεις. Ορισμένα από αυτά τα προβλήματα δεν προκαλούν έκπληξη καθώς παρόμοιες δυσκολίες έχουν αντιμετωπίσει και οι αντίστοιχες ιδιωτικοποιήσεις στη Δύση. Έτσι, έχει σημειωθεί πολύ μικρή πρόοδος στην κατασκευή των ιδιωτικών οδικών δικτύων ενώ και η προσπάθεια επίλυσης των διαφορών με τη θέσπιση ιδιωτικών δικαστηρίων, σε φυλετικό επίπεδο, για την επιβολή των παραδοσιακών νόμων της εκάστοτε φυλής εμφανίζει σημαντικά προβλήματα, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις «διαφυλετικών» αντιδικιών. Το ενδιαφέρον εδώ θα ήταν να μελετηθεί γιατί ο ευαίσθητος μηχανισμός της αγοράς δεν έχει ως τώρα παράγει μια καλή λύση και αν είναι δυνατόν αυτό να γίνει ποτέ εφικτό δίχως την επιβολή της κρατικής αρχής.

——————-

Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη την ανακοίνωση της Παγκόσμιας Τράπεζας από την παρακάτω διεύθυνση:

http://rru.worldbank.org/Documents/PapersLinks/280-nenova-harford.pdf

ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΚΑΙ "ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΝΑ ΠΡΟΣΒΑΛΛΕΙΣ"

2006-12-27T18:53:00.000+02:00

Περλικός Φώτης

«Η ελευθερία είναι το μοναδικό πράγμα που δεν μπορείς να έχεις
εκτός αν είσαι πρόθυμος να το παραχωρήσεις στους άλλους.»

William Allen White

Τα πρόσφατα γεγονότα στο Birmingham της Μεγάλης Βρετανίας, που οδήγησαν στη ματαίωση του θεατρικού έργου της Σιχ συγγραφέως Gurpreet Kaur Bhatti, με τίτλο Behtzi (Ατίμωση), προς αποφυγή βίαιων επεισοδίων από «προσβεβλημένους» Σιχ, οι οποίοι δεν δίστασαν να απευθύνουν στους συντελεστές της παράστασης απειλές κατά της ζωής τους, οφείλουν να μας προβληματίσουν ιδιαίτερα καθώς δεν αποτελούν μεμονωμένο περιστατικό που αφορά την τοπική κοινωνία.

Στην παραδοσιακή ευρωπαϊκή χώρα της ανεκτικότητας, την Ολλανδία, τον περασμένο Νοέμβριο, πληροφορηθήκαμε την δολοφονία του σκηνοθέτη Theo Van Gogh, με αφορμή την ταινία του που κατηγορούσε το Ισλάμ για βίαιη συμπεριφορά προς τις γυναίκες.

Σε μια πρωτοφανή προσπάθεια πρόληψης πιθανών εστιών «προσβολής», η Ολλανδική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία συνέταξε κατάλογο με συνθήματα και σύμβολα, τα οποία απαγορεύεται να προβάλλονται στα γήπεδα της χώρας. Από την πλευρά του, ο ποδοσφαιρικός σύλλογος Άγιαξ, γνωστός για τους δεσμούς του με την εβραϊκή κοινότητα, επιχειρεί να απo-εβραιοποιήσει την ομάδα, προκειμένου να περιορίσει την αντι-εβραϊκή στάση των οπαδών των άλλων ομάδων, που έχει γίνει κάτι περισσότερο από ενοχλητική.

Τα παραπάνω γεγονότα, μικρός αριθμός μίας μακράς και αυξανόμενης λίστας, αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στο βαθμό που δεν αφορούν τις γνωστές θεοκρατικές κοινωνίες του πνευματικού ταλιμπανισμού, αλλά αντίθετα δυτικές φιλελεύθερες κοινωνίες που παραδοσιακά διακρίνονται για την ανεκτικότητά τους.

Τίθεται λοιπόν το απλό όσο και κρίσιμο ερώτημα: Είναι δυνατό να συνδυαστεί η ελευθερία της έκφρασης με την αποφυγή της προσβολής αυτών οι οποίοι ενδεχομένως θίγονται από τα προϊόντα της ελεύθερης έκφρασης;

Η απάντηση είναι αρνητική.

Ανεκτικότητα και ηθικός σχετικισμός

Οι αμήχανες προσπάθειες συγκερασμού των παραπάνω στόχων φαίνεται να καταλήγουν σε διάφορες μορφές αυτολογοκρισίας που συχνά παίρνουν την μορφή της «πολιτικής ορθότητας» (political correctness). Στη βάση αυτών των πρακτικών εδρεύει ένας ηθικός σχετικισμός, απότοκος μίας παράξενης σύνθεσης του κλασσικού φιλελεύθερου σεβασμού στη διαφορετικότητα και ενός μεταμοντέρνου ρελατιβισμού (postmodern relativism). Ένας ηθικός σχετικισμός που απειλεί τα ίδια τα θεμέλια των σύγχρονων δημοκρατιών, καθώς εμμέσως νομιμοποιεί κάθε λογής δογματισμούς.

Ενάντια στην επικράτηση της πολιτικής ορθότητας που σαρώνει τα αμερικανικά, κυρίως, πανεπιστήμια- χώροι που θα έπρεπε να αποτελούν εστίες ανεμπόδιστης και απεριόριστης κριτικής, το αμερικανικό ίδρυμα Foundation for Individual Rights in Education (FIRE) υπερασπίζεται ακόμη και το «δικαίωμα να προσβάλεις» («Defending the right to offend», www.thefire.org).

Ένα δικαίωμα που προβάλει ο γνωστός σε όλους κωμικός ηθοποιός Rowan Atkinson («Μαύρη Οχιά», «Mr. Bean»), παίρνοντας ενεργά μέρος στην καμπάνια ενάντια στα σχέδια της κυβέρνησης Μπλερ να χαρακτηρίσει ως αδίκημα την πρόκληση θρησκευτικού μίσους. Το δικαίωμα να ασκείς κριτική στις ιδέες κάποιου χαρακτηρίζεται από τον ίδιο ως μια από τις θεμελιώδεις ελευθερίες των κοινωνιών μας.

Η πρόκληση ως άσκηση ελευθερίας

Δεν πρέπει να παραγνωρίζεται ότι η πρόκληση υπήρξε συνειδητή επιλογή καλλιτεχνών, συγγραφέων και φιλοσόφων, ως άσκηση ελευθερίας, συνειδητής προσπάθειας διεύρυνσης των ορίων της ελευθερίας, και άρα πραγμάτωσης του φιλελεύθερου ιδεώδους της ελεύθερης επιλογής.

Αρκεί να αναλογιστεί κάποιος τα «Άνθη του Κακού» του Baudelaire, τη «Ζυστίν» του De Sade. Τα γυμνά πορτρέτα του Mannet τον 19ο αιώνα. Τα καμπαρέ των Ντανταϊστών στη Ζυρίχη των αρχών του 20ου αιώνα. Ακόμη και τα θεατρικά έργα του Αριστοφάνη. Ακόμη και την «Πάπισσα Ιωάννα» του δικού μας Εμμ. Ροΐδη. Σε τι στόχευαν οι δημιουργοί τους, και σε τι συνίσταται μέρος της καλλιτεχνικής τους αξίας, εάν όχι στη συμβολική αντιπαράθεση με τις δυνάμεις της πουριτανικής ηθικολογίας, της στενομυαλιάς και του πολιτικού αυταρχισμού;

Ο πλουραλισμός των αξιών και η ενότητα στη διαφορετικότητα

Ας θυμηθούμε τον Isaiah Berlin, ο ποίος επισήμανε ότι, το βασικό χαρακτηριστικό των ανθρώπινων κοινωνιών είναι η σύγκρουση συμφερόντων και όχι η αυτόματη συναίνεση και συμφωνία. Τα άτομα καλούνται να επιλέξουν συχνά ανάμεσα σε αντικρουόμενες αξίες, πολλές φορές αξίες που οι ίδιοι αποδέχονται.

Από την άλλη πλευρά, η συμφωνία δεν μπορεί να είναι επιβαλλόμενη. Άλλωστε, ο ομοιομορφισμός (uniformitarianism) υπήρξε πάντοτε γνώρισμα των κλειστών κοινωνιών και των αυταρχικών καθεστώτων.

Για τον Berlin το ιδεώδες της φιλελεύθερης κοινωνίας πραγματώνει αυτό που ο ίδιος ονόμαζε «πλουραλισμό αξιών» (value pluralism), που δεν πρέπει να συγχέεται με τον ηθικό σχετικισμό, αλλά εκφράζει μια πολυαρχία χωρίς συγκεκριμένη ιεράρχηση.

Στις σύγχρονες πολύ-πολιτισμικές κοινωνίες, όπου ενυπάρχουν διαφορετικές και συχνά αντίθετες ιδέες, αξίες και κουλτούρες, η μόνη λειτουργική πρόταση στο πρόβλημα της αρμονικής συνύπαρξης δεν μπορεί παρά να είναι η ενότητα στη διαφορετικότητα.

Σύμφωνα με τον Berlin, είμαστε καταδικασμένοι να επιλέγουμε και αυτή η επιλογή αποτελεί την ουσία της ελευθερίας. Χρησιμοποιεί τη λέξη «καταδικασμένοι» καθώς γνωρίζει την έμφυτη (;) ροπή του ανθρώπου στις βεβαιότητες, στις παραδοχές. Ο Aldus Huxley συνήθιζε να λέει ότι τα βάσανα του ανθρώπου αρχίζουν από τη στιγμή που βρίσκεται ελεύθερος. Και ο Βολτέρος πίστευε πως, «η αβεβαιότητα είναι δυσάρεστη υπόθεση, η βεβαιότητα είναι όμως ηλιθιότητα». Διόλου τυχαία λοιπόν η στενή σχέση που αναπτύσσεται ανάμεσα στον ιδεολογικό δογματισμό και τον συντηρητικό πατερναλισμό.

Τα όρια της ευθιξίας

Ο Βολταίρος μοιάζει να μας προσφέρει και μια λειτουργική λύση στο ζήτημα της ελευθερίας του λόγου και της προσβολής αυτών στους οποίους απευθύνεται.

Λέγεται πως κάποτε αυτός ο σπουδαίος φιλόσοφος, και υπέρμαχος της ανεκτικότητας, συνάντησε τον τοπικό αβά και πρόθυμα τον χαιρέτησε. Ο αβάς απορημένος ρώτησε: «Ώστε λοιπόν μιλάμε στον Κύριο;». Και ο Βολταίρος απάντησε ότι, «με τον Κύριο χαιρετιόμαστε αλλά δεν μιλιόμαστε».

Σφοδρή επίθεση λοιπόν στις ιδέες των ατόμων, απόλυτος σεβασμός όμως στην αξιοπρέπεια της προσωπικότητάς τους.

Αποτελεί πραγματικά προσβολή σε ανθρώπους όπως ο Βολτέρος, αλλά και σε νεώτερους όπως ο Salman Rushdie, ο σημερινός συμβιβασμός μας στα κελεύσματα του επιθετικού δογματισμού, η υποχώρηση του Ορθού Λόγου μπροστά στις άναρθρες κραυγές της αλαζονικής αμάθειας. Και είναι αλήθεια θλιβερό οι δυτικές κοινωνίες να καλούνται να υπερασπιστούν εκ νέου τον Διαφωτισμό, δύο αιώνες μετά από την υποτιθέμενη επικράτησή του. Και αυτή τη φορά όχι από τους διακηρυγμένους εχθρούς του, αλλά από τους υποτιθέμενους υποστηρικτές του.

www.libertatia.blogspot.com

Filed under: Φιλελευθερισμος, Φιλοσοφια — Δημήτρης Σκάλκος @ 3:14 pm (Διαβάστηκε 703 φορές)

1. H ζωή και το έργο του Murray Rothbard

2006-12-27T18:51:00.000+02:00

ΤΟ ΡΟΘΜΠΑΡΝΤΙΑΝΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ

Περλικός Φώτης

Παρουσίαση Βιβλίου Rothbard

«Τι έκανε η κυβέρνηση στα Χρήματά μας;»Βιβλιοπωλείο εκδόσεων «Πατάκη»,

22 Φεβρουαρίου 2005

Το βιβλίο που κρατώ στα χέρια μου- και που πραγματικά ελπίζω να το έχετε και εσείς στα δικά σας αφήνοντας σήμερα το φιλόξενο χώρο των εκδόσεων «Πατάκη»- αποτέλεσε στην εποχή της πρώτης έκδοσής του, το 1963, μεγάλη εκδοτική επιτυχία. Πρόκειται για ένα από τα πλέον γνωστά και πολυμεταφρασμένα έργα του συγγραφέα που απεβίωσε πριν από δέκα χρόνια. Παρά το γεγονός πως καταπιάνεται με ένα ειδικό ζήτημα οικονομικής πολιτικής, εντάσσεται σε μία ευρύτερη θεώρηση, πρωτότυπη και ρηξικέλευθη αναφορικά με το κράτος και την οικονομία, μα και τις σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στο κράτος και τον πολίτη.

Συχνά, αναφερόμενοι σε μια οικονομία ασχολούμαστε με έννοιες όπως, η ανταγωνιστικότητα, οι επενδύσεις, η φορολογία, κ.λπ., παραγνωρίζοντας, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, το ρόλο του χρήματος. Ο John Stuart Mill έλεγε πως, «δεν μπορεί να υπάρξει εσωτερικά πιο ασαφές πράγμα στην οικονομία μιας κοινωνίας από το χρήμα. Είναι ένα εργαλείο για να γίνεται γρήγορα και άνετα αυτό που θα γινόταν, αλλά περισσότερο γρήγορα και άνετα απ’ ότι θα γινόταν χωρίς αυτό. Και όπως πολλά άλλα είδη εργαλείων, αυτό ασκεί μία ξεχωριστή και ανεξάρτητη επιρροή όταν χαλάσει». Στο ίδιο μήκος κύματος ο οικονομολόγος John Maynard Keynes έγραψε ότι, «δεν υπάρχει πιο σίγουρο μέσο ανατροπής της υπάρχουσας βάσης μιας κοινωνίας από το να κακομεταχειριστείς το νόμισμα. Αυτή η διαδικασία δεσμεύει όλες τις κρυμμένες δυνάμεις της οικονομίας, και το κάνει με τέτοιο τρόπο που κανείς άνθρωπος στο εκατομμύριο δεν μπορεί να διαγνώσει».

Αυτόν ακριβώς τον ρόλο του χρήματος προσεγγίζει ο M. Rothbard. Στις 154 σελίδες αυτού του μικρού και περιεκτικού βιβλίου αναλύεται, με απλό, όχι όμως και απλοϊκό, τρόπο η χρήση της νομισματικής πολιτικής ως μέσο ισχυροποίησης των οικονομικών εξουσιών του κρατικού Λεβιάθαν. Συνοπτικά η κεντρική ιδέα του έργου είναι η εξής: Το μονοπώλιο του χρήματος από τις κυβερνήσεις διευκολύνει την κρατική επέκταση στην οικονομική σφαίρα, μέσα από την χρηματοδότηση των ελλειμμάτων και το πληθωριστικό χρήμα, την αναδιανομή του εισοδήματος, και ουσιαστικά τον περιορισμό των οικονομικών ελευθεριών από τα τραπεζικά καρτέλ.

Ο συγγραφέας δίδαξε στο μεγαλύτερο μέρος της ακαδημαϊκής του καριέρας στο New York Polytechnic. Μαθητής του Ludwig von Mises, του θεμελιωτή, μαζί με τον Carl Menger, της περίφημης Αυστριακής Σχολής των Οικονομικών, εφάρμοσε τη μεθοδολογία της «πραξεολογίας» (praxeology). Η Αυστριακή Σχολή των Οικονομικών επιχείρησε να μεταφέρει στο πεδίο της οικονομικής επιστήμης την μεθοδολογία της πραξεολογίας των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων και των αναζητήσεων τους για μία «ηθική της ευδαιμονίας». Στοιχεία αυτής της φιλοσοφικής προσέγγισης βρίσκουμε στα «Ηθικά Νικομάχεια» του Αριστοτέλη, στον «Πρωταγόρα» και τον «Ίππαρχο» του Πλάτωνα. Αρκετούς αιώνες αργότερα συναντούμε στοιχεία αυτής της προσέγγισης στον Θωμά Ακινάτη, αλλά και στο έργο του Βιτγκενστάιν καθώς και στον σπουδαίο Βρετανό συντηρητικό φιλόσοφο Michael Oakeshott.

Προς αποφυγή απορημένων βλεμμάτων θα περιοριστώ να αναφέρω ότι, η πραξεολογία μπορεί να οριστεί ως η μελέτη των λογικών συνεπειών των προτιμήσεων και των επιλογών (choices) των ατόμων, των a priori συνιστωσών της Δράσης (Action). Με άλλα λόγια, τα άτομα κινούνται προς προκαθορισμένους στόχους, επιδιώκουν συγκεκριμένους σκοπούς (ends) και δεν λειτουργούν αντανακλαστικά, εν είδη αυτοματισμών.

Από αυτό το βασικό αξίωμα της Σχολής, προκύπτουν μία σειρά από δευτερεύουσες παραδοχές, από τις οποίες συγκρατούμε ότι τα άτομα εμφανίζουν ποικιλία στόχων/ σκοπών καθώς και ότι δεν δρουν συλλογικά οι «ομάδες» (groups) αλλά τα άτομα που τις συναπαρτίζουν. Έτσι, δεν είναι τα «εθνικά κράτη», οι «κυβερνήσεις», για παράδειγμα, που δρουν στο χώρο της οικονομίας ή της εξωτερικής πολιτικής, αλλά τα συγκεκριμένα άτομα που βρίσκονται στα κέντρα λήψης των αποφάσεων.

Διόλου τυχαία λοιπόν, η σχολή των Αυστριακών Οικονομικών (Austrian Economics) υιοθέτησε τον μεθοδολογικό ατομικισμό (methodological individualism) για την προσέγγιση των κοινωνικο-οικονομικών φαινομένων.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Rothbard ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τη μελέτη των οικονομικών κύκλων, τη φορολογία, τα μονοπώλια, τη νομισματική πολιτική και την οικονομική ιστορία. Υπήρξε πολυγραφότατος συγγραφέας καθώς εξέδωσε είκοσι οκτώ βιβλία και πάμπολλα άρθρα. Φημολογείται πως σε στιγμές πνευματικής παραγωγικότητας έγραφε οκτώ σελίδες την ώρα. Οι μελέτες του αυτές τον ανέδειξαν ως ένα από τους επιφανέστερους εκπροσώπους της φιλελεύθερης οικονομικής σκέψης. Στα κυριότερα έργα του περιλαμβάνονται τα Man, Economy and the State (1962), America’s Great Depression (1963), Power and the Market (1970).

2. Νομισματική πολιτική και κρατικός έλεγχος

2006-12-27T18:50:00.000+02:00

Περλικός Φώτης

Ο Rothbard υπήρξε ένας από τους γνωστότερους προπαγανδιστές του κανόνα του χρυσού (gold standard) στις διεθνείς συναλλαγές. Για τον Rothbard η κλασσική περίοδος της εφαρμογής του κανόνα του χρυσού) χαρακτηρίζεται ως η Χρυσή Εποχή για το διεθνές εμπόριο, το οποίο επωφελούμενο από τη νομισματική τάξη και τις σταθερές συναλλαγματικές ισοτιμίες που επέφερε ο κανόνας του χρυσού οδήγησε σε οικονομική ευημερία. Στο αιρετικό έργο του «Η Μεγάλη Ύφεση της Αμερικής» (America’s Great Depression- 1963), εφαρμόζοντας την θεωρία του δασκάλου του Mises για τους οικονομικούς κύκλους, κατέδειξε ότι η περίφημη κρίση του 1929 προκλήθηκε σε μεγάλο βαθμό από την επεκτατική πιστωτική πολιτική του Ομοσπονδιακού Αποθεματικού (Federal Reserve).

Αναφορικά με την καταστροφική κρατική παρέμβαση στο χώρο του χρήματος δίνω μόνο ένα παράδειγμα: 1 αμερικανικό δολάριο το 1901 αντιστοιχούσε σε 1,5$ το 1801 (σε μια περίοδο ελεύθερων νομισματικών αγορών), 1$ το 2001 αντιστοιχούσε σε μόλις 5 σεντς το 1901 (σε μια περίοδο που ο κανόνας το χρυσού εγκαταλείφθηκε). Με παραστατικό τρόπο, ο George Smith μας καλεί να φανταστούμε την κρατική παρέμβαση στην αγορά του χρήματος ως ένα κλέφτη που κλέβει τα χρήματά μας χωρίς αυτά να φεύγουν από τα χέρια μας- αφαιρώντας δηλαδή την αξία τους.

Και είναι απόλυτα λογικό. Στο βαθμό που η διατήρηση του διεθνούς πιστωτικού συστήματος εξαρτάται από την δεδομένη πολιτική ηγεμονία και την στήριξή του (Robert Gilpin), τα κράτη βρίσκονται μπροστά στον πειρασμό να χρησιμοποιήσουν το διεθνές πιστωτικό σύστημα για την εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους.

Είναι προφανές πως, είναι ουτοπικό να καλούμε για μία επιστροφή στον κανόνα του χρυσού στις διεθνείς συναλλαγές, αυτό το «βαρβαρικό κατάλοιπο», κατά την έκφραση του Keynes. Ωστόσο, η επίκληση του τρόπου λειτουργίας του κατά το παρελθόν, βοηθά να διαφανούν οι μορφές της πολιτικής εκμετάλλευσης του νομίσματος και η αναγκαιότητα υιοθέτησης μιας περισσότερο ορθολογικής-οικονομικής οργάνωσης του παγκόσμιου νομισματικού συστήματος. Σε αυτό, ο κ. Ευαγγελόπουλος μπορεί να αναφερθεί με επάρκεια. Από την πλευρά μου, προσεγγίζω περισσότερο την συνάρθρωση της οικονομικής θεωρίας με την πολιτική και ηθική σκέψη του συγγραφέα, σε αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «ροθμπαρντιανό σύστημα ελευθερίας».

Ο αναγνώστης που θα περιοριστεί σε μια πρώτη ανάγνωση του έργου και δεν γνωρίζει τις διαφορετικές παραμέτρους που συγκροτούν τη σκέψη του Murray Rothbard, είναι πιθανό να σχηματίσει την παραπλανητική και ως εκ τούτου λανθασμένη αντίληψη πως πρόκειται για μια τεχνική, αυστηρά οικονομική μελέτη νομισματικής πολιτικής με περιορισμένο ίσως ενδιαφέρον για τους μη ειδικούς αναγνώστες. Για τους γνωρίζοντες στοιχειώδη οικονομικά, μοιάζει απλά να εντάσσεται στη γνωστή σχολή του μονεταρισμού (Milton Friedman, Chicago boys, κ.ά.) και στις διάφορες θεωρίες για τις στρεβλώσεις που προκαλεί η κρατική παρέμβαση στις αγορές μέσα από τον έλεγχο του χρήματος.

Ωστόσο, αυτή η αντίληψη απέχει σημαντικά από την πραγματικότητα. Η υποστήριξη του Rothbard στις ελεύθερες αγορές και τον καπιταλισμό δεν εδραζόταν αποκλειστικά σε κριτήρια οικονομικής αποτελεσματικότητας και κοινωνικού ωφελιμισμού, όπως οι μονεταριστές φιλελεύθεροι οικονομολόγοι, αλλά πρωτίστως στην Ηθική. Υπό αυτό το πρίσμα, ο χρυσός είναι πρώτιστα το νόμισμα της Ελευθερίας. Για τον συγγραφέα ο κρατικός έλεγχος στην αγορά του νομίσματος είναι ανεπιθύμητος, όχι μόνο γιατί οδηγεί σε διεθνείς οικονομικές κρίσεις και περιορίζει την ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου, αλλά και γιατί ουσιαστικά φαλκιδεύει τις ατομικές ελευθερίες.

3. Το έργο του M. Rothbard- Ένα ολοκληρωμένο σύστημα ελευθερίας

2006-12-27T18:49:00.000+02:00

Αυτή η ηθική, φυσικοδικαιική προσέγγιση των οικονομικών ζητημάτων απομάκρυνε τον Rothbard από την σφαίρα των οικονομικών Έτσι, αναπόφευκτα ασχολήθηκε με την πολιτική θεωρία, όπου ακολουθώντας την αριστοτελική οντολογία και τη θωμιστική (Thomist) θεωρία των φυσικών δικαιωμάτων, υπήρξε υπέρμαχος της ενότητας των φυσικών και κοινωνικών επιστημών, κατά το πρότυπο του «Ανθρώπου της Αναγέννησης», και αντίθετος με τον επιστημονισμό (scientism), και επιχείρησε την ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου συστήματος της Ελευθερίας μέσα από την επιστημονική θεμελίωσή του. Είναι ενδεικτικό πως ανέφερε συχνά την περίφημη φράση του Adam Smith πως, «φιλελεύθερος είναι όποιος πιστεύει στο φυσικό σύστημα της ελευθερίας». Τα σημαντικά έργα του For A New Liberty (1973) και The Ethics of Liberty (1982) αντικατοπτρίζουν το φιλόδοξο εγχείρημά του.

Ειδικότερα η «Ηθική Της Ελευθερίας» (Ethics of Liberty) αποτέλεσε την ηθική υπεράσπισή του. Έγραφε χαρακτηριστικά: «Η ελευθερία του ατόμου είναι όχι μόνο ένας σπουδαίος ηθικός σκοπός αφ’ εαυτού, αλλά και η αναγκαία προϋπόθεση για την άνθηση όλων των άλλων αγαθών που η ανθρωπότητα επιδοκιμάζει: οι αρετές, οι τέχνες και οι επιστήμες, η οικονομική ευημερία, ολόκληρος ο πολιτισμός. Από την Ελευθερία πηγάζουν όλες οι δόξες της πολιτισμένης ζωής».

Είναι ενδεικτικό ότι ταυτίζει τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα (property rights) με τα ανθρώπινα δικαιώματα (human rights), όπως γίνεται φανερό από το έργο του “Human Rights Are Property Rights” (1959). Αυτή η ταύτιση των πολιτειακών δικαιωμάτων (civil rights) με τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα (property rights) από τον Rothbard, αποκτά επίκαιρη σημασία καθώς στις μέρες μας αναπτύσσονται διάφορες θεωρίες γύρω από τη δυνατότητα άρθρωσης μιας κοινωνίας των πολιτών χωρίς την αγορά. Η σημασία που αποδίδει ο Rothbard στα ιδιοκτησιακά δικαιώματα σήμερα μοιάζει να επιβεβαιώνεται και από τις μελέτες στο χώρο της εξελικτικής ψυχολογίας (evolutionary psychology), όπου καταδεικνύεται ότι δεν προέρχονται από τις βουλές του νομοθέτη (παρά μόνο η κατοχύρωσή τους), αλλά αντίθετα υπάρχει μια προδιάθεση που έχει καλλιεργηθεί στο πέρασμα των αιώνων στον Άνθρωπο να κάνει αρνητικές ηθικές κρίσεις για τις παραβιάσεις που αφορούν στην ιδιοκτησία.

4. Μία επίκαιρη στρατηγική για τον Φιλελευθερισμό

2006-12-27T18:48:00.000+02:00

Ο Rothbard πέρα από πολυγραφότατος ακαδημαϊκός υπήρξε πρότυπο του ακτιβιστή διανοούμενου που πασχίζει να δει τις ιδέες του να υλοποιούνται. Προβληματισμένος αναφορικά με την κυριαρχία του κρατισμού στην αμερικανική κοινωνία, απέδιδε την περιορισμένη εμβέλεια των φιλελεύθερων ιδεών στην ύπαρξη μιας «λανθασμένης συνείδησης» (false consciousness) στο κοινωνικό σώμα, κάτι αντίστοιχο με την «ιδεολογική ηγεμονία» του ιταλού μαρξιστή Antonio Gramsci, η οποία λειτουργεί ως φίλτρο που παρεμποδίζει την πρόσληψη των βασικών αρχών της Ελευθερίας. Συνήθιζε να λέει πως οι μαρξιστές αφιερώνουν το 90% του χρόνου τους στη στρατηγική και μόλις το 10% στη θεωρία, ενώ οι φιλελεύθεροι κάνουν το αντίστροφο.

Για το λόγο αυτό αφιέρωσε μεγάλο μέρος του χρόνου και της εργασίας του στη διάδοση των φιλελεύθερων ιδεών. Συνέδραμε στην ίδρυση του Libertarian Party των ΗΠΑ και στην ίδρυση ινστιτούτων πολιτικής σκέψης (όπως το Mises Institute και το Centre for Libertarian Studies). Υπήρξε συν-εκδότης μεγάλου αριθμού αξιόλογων περιοδικών επιθεωρήσεων, όπως οι The Journal of Libertarian Studies, Review of Austrian Economics και Free Market, ενώ συνέγραψε εκατοντάδες άρθρα και έδωσε αμέτρητες διαλέξεις.

Έτσι, εναντιώθηκε στη «μεικτή οικονομία» (mixed economy), στη συναίνεση με τον υφέρποντα κρατισμό (creeping statism) του κοινωνικού κράτους (Welfare State) της σοσιαλδημοκρατίας, αλλά και τον συγκεντρωτισμό του συντηρητικού χώρου. Μάλιστα, εναντιώθηκε στην άποψη ότι ο Herbert Hoover ήταν υπέρμαχος του laissez-faire, υποστηρίζοντας πως ήταν πρόωρος οπαδός του New Deal.

Σε αυτή τη βάση, συνεπής προς τον ριζοσπαστισμό και την ασυμβίβαστη στάσή του, απέρριπτε σε επίπεδο αρχών το «ελάχιστο κράτος» (minimal state) και δεν δίστασε να ασκήσει κριτική σε σπουδαίους φιλελεύθερους διανοητές, όπως οι Milton Friedman, James Buchanan και Ronald Coase, αλλά κι’ αυτόν ακόμη τον Friedrich Hayek, κατηγορώντας τους συχνά για συμβιβασμό με σοσιαλιστικές ιδέες. Οι απόψεις του συχνά τον έφεραν κοντά στον ατομικιστικό αναρχισμό και τον αναρχοκαπιταλισμό, όπου στάθηκε μεγάλη επιρροή για τους εκπροσώπους της σχολής, όπως ο David Friedman.

Αυτό που είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι ότι, ο Rothbard στην αναζήτησή του για τους ευνοϊκούς όρους πραγμάτωσης των ιδεωδών της Ελευθερίας, υπήρξε αντιδογματικός και ευέλικτος, δεκτικός σε νέες ιδέες και προτάσεις. Είναι χαρακτηριστικό πως, εξέδωσε την δεκαετία του ΄60 την βραχύβια), πλην όμως αξιόλογη, επιθεώρηση «Αριστερά & Δεξιά» (Left and Right) ως χώρου σύνθεσης και ανάδειξης των εκλεκτικών συγγενειών της φιλελεύθερης Δεξιάς με την ατομοκεντρική, αντι-μονοπωλιακή και αντι-γραφειοκρατική Νέα Αριστερά (New Left) της εποχής και την προτίμηση της στους «παράλληλους θεσμούς» (parallel institutions).

Σήμερα με τον κρατισμό να αδυνατεί να δώσει απαντήσεις στα σύγχρονα ζητήματα, κατά τρόπο αντίστοιχο με τα αδιέξοδα της «Μεγάλης Κοινωνίας» (Great Society) του Lyndon Johnson, αναπτύσσεται ένα ρεύμα ιδεών στην κατεύθυνση της διαμόρφωσης ενός φιλελεύθερου σοσιαλισμού, με στόχο την αναζήτηση μη κρατικών τρόπων πραγμάτωσης του διαχρονικού αιτήματος της δικαιοσύνης και του συγκερασμού της αλληλεγγύης και των αγορών, μέσα από τα οργανωτικά πρότυπα της συμμετοχικής δημοκρατίας (participatory democracy) και τους θεσμούς της κοινωνίας των πολιτών (civil society). Σε αυτή τη συζήτηση ο Rothbard σίγουρα θα συμμετείχε με ενθουσιασμό.

Στις μέρες μας, υπό τη σκιά των διεθνών εξελίξεων, η σκέψη του γίνεται ξανά επίκαιρη. Όχι μόνο αναφορικά με τις νομισματικές κρίσεις των προηγούμενων ετών υπό το καθεστώς των κυμαινόμενων συναλλαγματικών ισοτιμιών, αλλά και της χρηματοδότησης της πολεμικής μηχανής των ΗΠΑ. Έτσι, τολμούμε να ισχυριστούμε πως σήμερα ο Ρόθμπαρντ θα ήταν σφοδρός πολέμιος της πολιτικής Μπους και της κυριαρχίας των νέο-συντηρητικών, τόσο στο εσωτερικό των ΗΠΑ με την περιστολή των ατομικών ελευθεριών στο πλαίσιο των αντιτρομοκρατικών μέτρων και την αύξηση των δημοσίων δαπανών (όχι μόνο των αμυντικών) όσο και στο εξωτερικό με τη μιλιταριστική προβολή δογματικών ιδεών και την περιφρόνηση του φιλελεύθερου κοσμοπολιτισμού. Ο Ρόθμπαρντ πίστευε ότι οι Ρεπουμπλικάνοι είχαν εγκαταλείψει τις ιδρυτικές αρχές τους και καλούσε σε μια επιστροφή στον κλασσικό αμερικανικό φιλελευθερισμό του Τόμας Τζέφερσον και του Τόμας Πέιν, καθώς και της επονομαζόμενης Παλαιάς Δεξιάς (Old Right), του χαλαρού συνασπισμού προσωπικοτήτων που αντιπαρατέθηκε στο New Deal και την εξωτερική πολιτική του Ρούσβελτ.

5. Αντί Επιλόγου

Δυστυχώς, στη χώρα μας το έργο του Ρόθμπαρντ, όπως άλλωστε και άλλων φιλελεύθερων στοχαστών, παραμένει τραγικά άγνωστο. Την προσπάθεια διάρρηξης αυτού του πέπλου της διανοητικής άγνοιας έρχεται να ενισχύσει ένας σχετικά νέος εκδοτικός οίκος, οι εκδόσεις «Ελάτη», που ανέλαβαν με τη συνεργασία του «Δικτύου Ελευθερίας» το, ομολογουμένως επιτυχημένο, εγχείρημα της κυκλοφορίας του βιβλίου αυτού. Ήδη, οι εκδόσεις «Ελάτη» μας έχουν προσφέρει έργα, όπως την «Ανίερη Συμμαχία» του Τάκη Μίχα και το «Ο Ρόλος της Ρωσίας στην Παγκόσμια Ιστορία» του Marshall Poe. Ελπίζω πως η προσπάθεια αυτή θα έχει συνέχεια και ότι η σχετική βιβλιογραφία θα συνεχίσει να εμπλουτίζεται με νέους τίτλους.

Εάν με ρωτούσατε για το ποια έκδοση αντιπροσωπεύει καλύτερα την σκέψη του Rothbard θα σας πρότεινα την «Ηθική της Ελευθερίας» (The Ethics of Liberty). Ακόμη, ελκυστικό έργο αποτελεί η βιογραφία του με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ένας Εχθρός του Κράτους- Η ζωή του Μάρεϊ Ρόθμπαρντ» (An Enemy of the State: The Life of Murray Rotbard- 2000), από τον γνωστό Αμερικανό ακτιβιστή Justin Raimondo. Και για τα δύο αυτά έργα, αναζητούνται θαρραλέοι εκδότες και σκεπτόμενοι αναγνώστες για τη γνωριμία του με το ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Μέχρι τότε, το βιβλίο «Τι Έκανε η Κυβέρνηση στα Χρήματά μας;» αποτελεί πραγματικά μία καλή εισαγωγή με την προβληματική του Rothbard, που σίγουρα θα αποτελέσει το έναυσμα για την βαθύτερη ενασχόληση με το πολυσχιδές έργο του.

Ο Milan Kundera έγραψε πως την περίοδο της κυριαρχίας του κομμουνιστικού καθεστώτος, «τίποτε δεν γραφόταν και τα πάντα είχαν σημασία. Σήμερα τα πάντα γράφονται και τίποτε δεν έχει σημασία». Πραγματικά στη σημερινή Ελλάδα της πελώριας βιβλιοπαραγωγής (όχι όμως και βιβλιοανάγνωσης), όπου, ειδικά στο χώρο των κοινωνικών επιστημών, χιλιάδες επί χιλιάδων σελίδων τυπώνονται με μοναδικό σκοπό την αναπαραγωγή της διανοητικής αλαζονείας και του ιδεολογικού δογματισμού της, σε μεγάλο βαθμό, κρατικοδίαιτης εγχώριας ιντελιγκέντσιας, και προσφέρονται σε ένα κοινό που αναζητά στηρίγματα για τις βεβαιότητές του (αντί να τις αμφισβητεί), λίγα βιβλία μπορούν να κάνουν τη διαφορά προσφέροντας πραγματικά κάτι το διαφορετικό. Το βιβλίο του Rothbard «Τι Έκανε η Κυβέρνηση στα Χρήματά μας;» είναι ένα από αυτά.

Filed under: Φιλελευθερισμος, Οικονομικα, Βιβλιοκριτικες — Δημήτρης Σκάλκος @ 3:19 pm (Διαβάστηκε 720 φορές)

Permalink TrackBack
1 Comment »

1.

[…] Ο αριστερός νομπελίστας οικονομολόγος Amartya Sen ορθά επισημαίνει την κοινωνική διάσταση στο έργο του θεμελιωτή του οικονομικού φιλελευθερισμού Adam Smith. Ο γνωστός αμερικανός αναρχο-φιλελεύθερος οικονομολόγος Murray Rothbard, στο βιβλίο του Economic Thought Before Adam Smith (1995), προχωρά περισσότερο υποστηρίζοντας πως, «στο Πλούτο των Εθνών, το laissez faire αποτελεί περισσότερο μία τεκμηριωμένη υπόθεση παρά έναν άκαμπτο και άμεσο κανόνα, και η φυσική τάξη είναι ατελής και πρέπει να ακολουθείται μόνο στις “περισσότερες των περιπτώσεων”. Πραγματικά, ο κατάλογος των εξαιρέσεων του Smith στο laissez faire είναι εντυπωσιακά μακρύς». […]

Pingback by e-rooster.gr » Ο Μπαμπούλας του Νεοφιλελευθερισμού — 9 July, 2006 @ 10:53 am

ΜΠΟΡΕΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΝΑ ΠΡΟΩΘΗΣΕΙ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΩΣ?

2006-12-27T18:45:00.000+02:00

Περλικός Φώτης

H πρόβλεψη είναι πάντα επικίνδυνη στις κοινωνικές επιστήμες. Η κοινωνία, ευτυχώς ή δυστυχώς, δεν υπακούει αυστηρά σε σιδερένιους νόμους αλλά ακολουθεί σε δοσμένες ιστορικές στιγμές πολυποίκιλες και συχνά απρόβλέπτες διαδρομές. Ακόμα κι έτσι όμως, οι πεσιμιστικές προβλέψεις του αξιότιμου κυρίου Χάντιγκτον για το μέλλον της δημοκρατίας τη δεκαετία του ‘80 μπορούν άνετα να θεωρηθούν από τις πιο άστοχες εκτιμήσεις για έναν κοινωνιολόγο. Ο εν λόγω επιστήμονας στα 1984 δεν δίστασε να συμπεράνει ότι οι προοπτικές για τη διάδοση της δημοκρατίας σε μη δημοκρατικές κοινωνίες είναι αποθαρρυντικά ελάχιστες.

Ο Χάντιγκτον βέβαια δεν ήταν ο μόνος που αμφισβητούσε την ελαστικότητα και τη βιωσιμότητα του δημοκρατικού πολιτεύματος . Περισσότερο εξέφραζε ένα (νεο)συντηρητικό ιδεολογικό ρεύμα που είχε αρχίσει να στερεοποιείται εκείνη την εποχή στην αμερικανική πολιτική σκηνή, μια δυσπιστία απέναντι στις ενδογενείς φιλελεύθερες δυνάμεις των μη-δυτικών κοινωνιών και τις αυτοφυείς δυνατότητες τους για εκδημοκρατισμό. Λίγα χρόνια αργότερα επιβεβαίωσε τον προεξάρχοντα ρόλο του στην αντιδραστική πνευματική πρωτοπορία, όταν εξήγαγε το ¨νόμο¨ της σύγκρουσης των πολιτισμών αποσπώντας (με “τσεκουριές” ,όπως χαρακτηριστικά έγραψε ο Εμμάνιουελ Τοντ) κάποιες ιδέες του μεγάλου στοχαστή Όσβαλντ Σπένγκλερ…

Ο συντηρητισμός του Χάντιγκτον, σχεδόν εγγενής στην πολιτική του φύση, δεν του επιτρέπει να συλλάβει πλήρως τους εσώτερους οργανικούς δεσμούς που συνδέουν οικονομικές, ιστορικές και πολιτικές δυνάμεις. Αλλά η διερώτηση για το πεπρωμένο της δημοκρατίας παραμένει. Αν θέλουμε να φτάσουμε σ΄ενα συμπέρασμα θα πρέπει να διερευνήσουμε συγκεκριμένα ζητήματα…ποιο οικονομικό σύστημα μπορεί στη δοσμένη ιστορική συγκυρία να εξασφαλίσει ένα ελεύθερο και δημοκρατικό κοινωνικό περιβάλλον; Και περαιτέρω… είναι η δημοκρατία τελικά ο φορέας της οικονομικής ανάπτυξης και της ευημερίας; Υπόσχονται οι δημοκρατικοί θεσμοί καλύτερη οικονομική αποδοτικότητα άρα και περισσότερες πιθανότητες για ευημερία; Χειρότερη; ίδια με εκείνη των εξουσιαστικών κοινωνιών; Αυτά τα ερωτήματα έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον κυρίως για τις υπανάπτυκτες και αναπτυσσόμενες χώρες που αποπειρώνται το βήμα από τον ολοκληρωτισμό στη δημοκρατική αναγέννηση.
Υφίσταται μια ενδογενής ομοιότητα ανάμεσα στα δημοκρατικά και τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα καθώς η πολιτική δημοκρατία είναι ο καλύτερος εγγυητής για την προστασία των τελευταίων και αντιστρόφως.

Η Ιστορία, διδάσκει ότι σε δεδομένες στιγμές οι δημοκρατικοί θεσμοί μπορούν να προωθήσουν καταστροφικές οικονομικές πολιτικές και να δώσουν το υπόβαθρο για έναν γενικό αναπτυξιακό μαρασμό. Η δημαγωγία των πολιτικών και οι κοντόθωρες εκτιμήσεις των ψηφοφόρων μπορούν συχνά να παράγουν ένα μείγμα εκρηκτικό για τις οικονομίες των εκάστοτε κοινωνιών. Από την άλλη ο καπιταλισμός απαιτεί νομικά θεσπισμένους, αναπαλλοτρίωτους κώδικες λειτουργίας και κρατικά αναγνωρισμένα δικαιώματα για να λειτουργήσει ομαλά. Η ιδιοκτησία, θεμέλιο και πυρήνας της ελεύθερης οικονομίας πόρρω απέχει από τη φιλοσοφία των συλλογικών αποφάσεων και την αρχή της πλειοψηφίας. Από μια συγκεκριμένη οπτική γωνία είναι ίσως ο μόνος γνωστός θεσμός πλήρους αυτοκυβέρνησης καθώς μέσα στα όρια της το άτομο είναι ολότελα ανεξάρτητο από τη θέληση του άλλου, τη βία της εξουσίας και τις προσταγές της “κοινωνικής βούλησης¨.

Ακολουθώντας αυτήν τη συλλογιστική πορεία πολλοί φιλόσοφοι έκαναν ένα αμφίβολης αξίας φιλοσοφικό άλμα: διαχώρισαν τη δημοκρατία από τον ελευθεριακό καπιταλισμό, τα πολιτικά από τα αστικά δικαιώματα, σαν αυτές οι ελευθερίες να μην ¨ανήκαν¨ με τρόπο αδιαχώριστο στα ίδια πρόσωπα. Η αλήθεια είναι ότι φαινομενικά μια τέτοια άποψη μπορεί να θεωρηθεί βάσιμη. Δημοφιλείς ηγέτες σαν τον Σαλβαδόρ Αλιέντε στη Χιλή προχώρησαν σε αυθαίρετες απαλλοτριώσεις ατομικών ιδιοκτησιών και οι επίγονοι τους, συγκεκριμένα ο στρατηγός Πινοσέτ, συμφώνησαν να υποστηρίξουν πλήρως την “ιδιοκτησία” σε καθεστώς πλήρους ανελευθερίας. Κατά την οπτική αυτή λοιπόν δεν υφίσταται σχεδόν κανένας δεσμός ανάμεσα στην πολιτική ανεξαρτησία και την οικονομική.

Αλλά αν είναι όντως έτσι, τότε πώς μπορεί να ερμηνεύσει κανείς τις αντιδημοκρατικές πολιτικές του Αλιέντε στην τελευταία περίοδο πριν το τραγικό θάνατο του; Πώς θα μπορούσε επίσης να εξηγήσει την οικονομική κρίση που συντάραξε τη Χιλή τη δεκαετία του 80; Φυσιολογικά ένας λειτουργικός καπιταλισμός θα παρήγαγε, τα μπουμ, τις υφέσεις, τις κρίσεις του, όπως στις ΗΠΑ και την Ευρώπη. Αλλά στην περίπτωση της Χιλής είχαμε μια βαθιά, σχεδόν δομική, οικονομικοπολιτική κρίση που τελικά έφτασε μέχρι το προεδρικό μέγαρο καταλήγοντας στην πτώση του Πινοσέτ…

O Friedrich Hayek, ο Milton Friedman, ο Ludwig Von Mises, και πολλοί άλλοι στοχαστές βλέπουν το ζήτημα διαφορετικά. Υποστηρίζουν ότι οι ελευθερίες στο πολιτικό και οικονομικό στερέωμα είναι αλληλένδετες και αμοιβαία εξαρτημένες. Σύμφωνα με αυτούς, υφίσταται μια ενδογενής ομοιότητα ανάμεσα στα δημοκρατικά και τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα καθώς η πολιτική δημοκρατία είναι ο καλύτερος εγγυητής για την προστασία των τελευταίων και αντιστρόφως.

Τελικά ποια άποψη είναι ορθότερη ; Για να απαντήσουμε θα πρέπει να ξεκινήσουμε την ανάλυση μας με μία μικρή αναδρομή. Στον 18ο αιώνα τα ζητήματα της ατομικής ιδιοκτησίας ήταν αρκετά ασαφή και θολά. Δεν απείχαμε και πολύ από την εποχή που οι αριστοκράτες της επαρχίας διατηρούσαν το δικαίωμα της prima noctae, δηλαδή της ασέλγειας σε βάρος νεόνυμφων γυναικών. Οι πολίτες όπως γίνεται κατανοητό δεν διέθεταν τότε αναγνωρισμένα ιδιοκτησιακά δικαιώματα ούτε στο ίδιο τους το κορμί.. Το θνήσκον φεουδαρχικό σύστημα με τον ιδιόρρυθμο καστικό του χαρακτήρα και την άκαμπτη ταξική του δομή ήταν ανίκανο να παρέχει τη βάση για την ανάπτυξη τόσο του καπιταλισμού, όσο και της δημοκρατίας. Αυτές οι ιστορικές αντιφάσεις που καθρέφτιζαν την αντίθεση ανάμεσα στο επίπεδο των παραγωγικών δυνάμεων και την καθυστέρηση του κοινωνικοπολιτικού συστήματος επιλύθηκαν τελικά με τρόπο επαναστατικό. Μια αλυσίδα από εξεγέρσεις και επαναστάσεις κατέληξαν στη νίκη μιας φίλα προσκείμενης στην ελεύθερη αγορά, μεσαίας τάξης. Οι εκπρόσωποι της ενεπλάκησαν σε μια θανάσιμη πάλη με τους ταξικούς τους αντιπάλους. Σκοπός δεν ήταν μόνο η οικονομική μεταρρύθμιση αλλά και η πολιτική αλλαγή. Πολιτική και οικονομία φαίνονταν δεμένες με άθραυστους δεσμούς.

Από εδώ προκύπτει ένα ζήτημα-κλειδί για την ανάλυσή μας, συγκεκριμένα η ανάγκη διερεύνησης του συγκεκριμένου πολιτικού καθεστώτος που θα είναι πιο συμβατό με την οικονομική ελευθερία. Κάτω από ποιου είδους εξουσία μπορούν οι καταναλωτές και οι παραγωγοί να απολαύσουν της μεγαλύτερης δυνατής προστασίας; Είναι οι δημοκρατικοί θεσμοί η απάντηση στο ερώτημα αυτό;

Ιστορικά, η πάλη της μεσαίας τάξης για την υπεράσπιση της ιδιοκτησίας από το κράτος και τους δεσποτικούς θεσμούς συμπίπτει με την αρχή της πραγμάτωσης του δημοκρατικού πολιτεύματος. Αυτό είναι λογικό. Τα ανοιχτά πολιτικά συστήματα αποδεικνύονται ιδιαίτερα αποτελεσματικά στον τομέα της προστασίας των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων. Οι βασικές τους προϋποθέσεις, κράτος δικαίου, ισονομία, ισοπολιτεία μεταφράζονται στην εξάλειψη εκείνων των κινδύνων που θα βλάψουν την ακεραιότητα των πολιτών και των ιδιοκτησιών τους. Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε επίσης ότι η δημοκρατία φέρνει και ανεξάρτητα οφέλη καθώς απελευθερώνει και επιταχύνει τη ροή της πληροφορίας με ό,τι συνεπάγεται αυτό το γεγονός για την ελεύθερη αγορά.

Αλλά η δημοκρατία, αντιστρόφως, θα ωφεληθεί τελικά από την προστασία της ελεύθερης οικονομίας; Είναι εύκολο να καταλάβουμε ότι η δημοκρατία προϋποθέτει κατά κάποιο τρόπο την ανάπτυξη και την ευημερία. Η οικονομική οπισθοδρόμηση και η χαμηλή παραγωγικότητα οδηγεί στον μαρασμό και την πείνα που με τη σειρά τους οξύνουν τις ανισότητες οδηγώντας στην αποδυνάμωση της κοινωνικής συνοχής. Οι ταξικές συγκρούσεις και η δικτατορία φαντάζουν σχεδόν αναπόφευκτες μετά από αυτήν την εξέλιξη. Φυσικά το τελευταίο επιχείρημα δρα και αντιστρόφως καθώς η ανάπτυξη μακροπρόθεσμα αποδομεί τους εξουσιαστικούς θεσμούς και εμπλουτίζει την πολιτική αρένα με νέες κοινωνικές δυνάμεις. Συνεπώς η δημοκρατία είναι στενά δεμένη με το οικονομικό σύστημα που φέρνει ανάπτυξη και υψηλή παραγωγικότητα.

ο κεντρικός σχεδιασμός δεν είναι ο δρόμος για δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις ακόμα και σε μια πλούσια χώρα

Όπως αποδεικνύουν οι στατιστικές, τα νομικά κατοχυρωμένα ιδιοκτησιακά δικαιώματα έχουν άμεση σχέση με την συνολική αύξηση της παραγωγής. Οι ανοιχτές οικονομίες τείνουν να αναπτύσσονται ταχύτερα και να επιτυγχάνουν υψηλότερα κατά κεφαλή εισοδήματα από τις κλειστές απομονωμένες οικονομίες. Μια έρευνα με τίτλο Economic Freedom of the World του James Gwartney και του Robert Lawson κατέληξε ότι τα έθνη που διέθεταν τις πιο ανοιχτές αγορές από το 1980 ως το 1998 παρουσίασαν οικονομική ανάπτυξη πέντε φορές ταχύτερη από τα έθνη των οποίων οι οικονομίες ήταν ελάχιστα ή καθόλου ανοικτές. Οι κάτοικοι κοινωνιών που ακολουθούν το μοντέλο των ανοικτών αγορών είχαν πολύ υψηλότερα κατά κεφαλή ετήσια εισοδήματα από όσους διαβιούν σε κλειστές οικονομίες ($22,306 vs. $2,916) Μια έρευνα από οικονομολόγους της World Bank,συγκεκριμένα των David Dollar και Aart Kraay κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες που ανοίχτηκαν στην παγκόσμια οικονομία αναπτύχθηκαν πολύ ταχύτερα από όσες προτίμησαν ¨κλειστά¨ μοντέλα. Οι εμπειρικές αποδείξεις δείχνουν ότι οι δημοκρατικοί θεσμοί και οι ανοικτές οικονομίες σχετίζονται με ταχύτερους ρυθμούς ανάπτυξης στις αναπτυσσόμενες χώρες.

Στην πραγματικότητα η διάδοση του φιλελευθέρου καπιταλισμού ακολουθήθηκε από μια αυξανόμενη δημοκρατικοποίηση πολλών χωρών. Σύμφωνα με τον οργανισμό ανθρώπινων δικαιωμάτων ‘‘Freedom House’’, το ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού που απολαμβάνει πλήρεις αστικές και πολιτικές ελευθερίες αυξήθηκε σταθερά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Συγκεκριμένα από 35 % που ήταν το 1973 (όσο υπήρχε ακόμα ο “εναλλακτικός δρόμος” του υπαρκτού σοσιαλισμού ) σήμερα έχει φτάσει το 44%, αξιοσημείωτη διαφορά αν σκεφτούμε ότι οι μεταβατικές πολιτικές περίοδοι σε ιστορική κλίμακα δεν θα πρέπει να μετριούνται με μήνες και χρόνια αλλά με δεκαετίες και αιώνες.

Η εσωτερική αλληλοσύνδεση ανάμεσα στις χώρες με υψηλή παραγωγικότητα και το δημοκρατικό πολίτευμα δεν είναι φυσικά σταθερός και αμετάβατος νόμος. Είναι αλήθεια ότι χώρες με τεράστιο ορυκτό πλούτο, πχ η Σαουδική Αραβία και το Κουβέιτ μπορούν να έχουν υψηλό κατακεφαλήν εισόδημα και ταυτόχρονα να διατηρούν άθικτη την εξουσιαστική τους υπερδομή. Είναι εύκολο να διαπιστώσουμε ότι ο κεντρικός σχεδιασμός των συγκεκριμένων οικονομιών παράγει δεσμούς εξάρτησης ανάμεσα στην κοινωνική βάση και την ηγεσία. Αυτή η εξάρτηση μακροπρόθεσμα ποτίζει τις ρίζες του ολοκληρωτισμού και επιμηκύνει τη διάρκεια του. Όχι, ο κεντρικός σχεδιασμός δεν είναι ο δρόμος για δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις ακόμα και σε μια πλούσια χώρα. Το μυστικό κρύβεται στη βασική προϋπόθεση της δημοκρατίας: την ελευθερία του ατόμου να διαχειρίζεται κατά βούληση της παραγωγικές του δυνάμεις, να τις εκμεταλλεύεται και να αποκερδαίνει το υλικό όφελος αυτής της εκμετάλλευσης δίχως την παρέμβαση του κράτους.

Αυτής της μορφής η οικονομική ελευθερία ανεξαρτητοποιεί ένα αρχικά ετερογενές κοινωνικό σώμα που σταδιακά μορφοποιείται σε μια διαφοροποιημένη κοινωνική τάξη με κοινά συμφέροντα και στόχους. Μια μεσαία τάξη που αντλεί τον πλούτο της χωρίς τη συμμετοχή του κράτους είναι ικανή να το αμφισβητήσει και να το πολεμήσει. Αυτή η κοινωνική διαδικασία αντικειμενικά ανοίγει το δρόμο στον πολιτικό πλουραλισμό , τις αστικές ελευθερίες και τη δημοκρατία. Τα συμπεράσματα που μπορούμε να εξάγουμε από την ιστορική εμπειρία είναι παραπάνω από πειστικά:

Οι χώρες τις ανατολικής Ασίας ακολούθησαν διαφορετικά μοντέλα οικονομικών συστημάτων από τα μέσα του προηγούμενου αιώνα μέχρι και σήμερα. Η Ινδία πήρε ένα μισοσοσιαλιστικό μονοπάτι στηριγμένο στον κεντρικό σχεδιασμό ενώ χώρες σαν τη νότιο Κορέα και την Ταϊβάν ανοίχτηκαν περισσότερο στις ελεύθερες αγορές. Μέχρι το 1990 το κατά κεφαλήν εισόδημα στις χώρες αυτές ήταν περίπου 10-15 φορές περισσότερο από της Ινδίας. Δεν μπορούμε να μη συσχετίσουμε με τούτες τις οικονομικές επιλογές τον ολοένα αυξανόμενο εκδημοκρατισμό της Ταϊβάν και της Νότιας Κορέας όπως επίσης και την όψιμη στροφή της Ινδίας στην ελεύθερη αγορά.

Ας κοιτάξουμε τώρα την περίπτωση των χωρών της υποσαχάριας Αφρικής. Ο καθηγητής Smith έκανε μια ενδιαφέρουσα σύγκριση ανάμεσα στο Ζαΐρ και τη Μποτσουάνα. Το Ζαΐρ είναι μια χώρα με πολλές πλουτοπαραγωγικές πηγές. Έχει αρκετή καλλιεργήσιμη γη για να ικανοποιήσει πλήρως τις ανάγκες της Ηπείρου και μπορεί να παράγει με τις υδάτινες πηγές της , ηλεκτρισμό για ολόκληρη την Αφρική. Αλλά σχεδόν σαράντα εκατομμύρια Ζαΐριοι βρίσκονται στα όρια του υποσιτισμού, όντας ανάμεσα στους 12 φτωχότερους λαούς της γης. Από την άλλη πλευρά, η Μποτσουάνα ανήκει στις πιο παραγωγικές χώρες του τρίτου κόσμου δίχως τα στρατηγικά πλεονεκτήματα του Ζαΐρ. Αυτή η διαφορά μπορεί να εξηγηθεί αν επεκτείνουμε τη μελέτη μας στην πολιτική υπερδομή. Το Ζαΐρ είναι μια χώρα κρατικιστική . Το κράτος ελέγχει άμεσα την οικονομία μέσω των μεγαλύτερων εταιριών παραγωγής. Ο μηχανισμός του κατευθύνεται από ένα και μόνο αυταρχικό κόμμα. Δεν είναι δύσκολο να συμπεράνουμε ότι το πολιτικό κλίμα εκεί είναι μάλλον ασταθές. Στην πρόσφατη ιστορία του συγκλονίστηκε από 8 κυβερνητικές κρίσεις, ένα πραξικόπημα, 11 αναταραχές, 12 εξεγέρσεις και τουλάχιστον 3 δολοφονίες σημαντικών πολιτικών προσώπων. Το αποτέλεσμα ήταν η διαρκής συρρίκνωση της οικονομικής του ανάπτυξης. Από την άλλη η Μποτσουάνα ακολούθησε ένα ανοιχτό οικονομικό μοντέλο με αναγκαστικά περιορισμένη κεντρική εξουσία και κατά συνέπεια με ελευθεροτυπία, αναγνωρισμένα δικαιώματα, και λειτουργική δημοκρατία. Τα αποτελέσματα ήταν εμφανή: Ανάπτυξη της τάξεως του 9% ανά έτος επί τριάντα συναπτά χρόνια) και τους υψηλότερους ρυθμούς ανόδου του κατά κεφαλή εισοδήματος σ’ ολόκληρη την Αφρική. Όπως σημειώνει ο Martin L. Weitzman: “η καπιταλιστική οικονομία λόγω του υψηλού βαθμού αποκέντρωσης, αυτόματα χτίζει μια αντίπαλη δύναμη ικανή να ελέγξει τις εκτροπές του κράτους”.

Η αιτία αυτών των εξελίξεων λοιπόν είναι προφανής. Οι ανοικτές αγορές προσφέρουν ένα ισχυρό αντίβαρο στον κεντρικό σχεδιασμό και την ισχύ της κρατικής εξουσίας κινητοποιώντας έτσι ανεξέλεγκτες κοινωνικές δυνάμεις που τείνουν να διεκδικήσουν το δικαίωμα της αυτοκυβέρνησης από τις κυρίαρχες ελίτ. Η ιδιωτική πρωτοβουλία τελικά ίσως να είναι ο βαθύτερος λόγος που μια ελεύθερη αγορά όπως σημειώνει το Cato Institute, σπέρνει τους καρπούς της δημοκρατίας…

Προσθήκη: Καθώς γράφονταν αυτές οι γραμμές έφτασαν στην Ελλάδα τα νέα για τις εξεγέρσεις των κινέζων χωρικών ενάντια στην κυβέρνηση τους. H αυθαίρετη απαλλοτρίωση των ιδιοκτησιών τους για την κατασκευή μιας σύγχρονης ενεργειακής μονάδας ξεσήκωσαν τους αγρότες της υπαίθρου που επιτέθηκαν στις στρατιωτικές μονάδες του Κόμματος με αυτοσχέδια όπλα και δυναμίτες. Οι εξεγερμένοι τσακίστηκαν από το σιδερένιο χέρι της “δικτατορίας του προλεταριάτου” ενώ μετά τη σφαγή (αναφέρθηκαν εν ψυχρώ εκτελέσεις πενήντα αγροτών) οι υπεύθυνοι έσπευσαν να ζητήσουν συγγνώμη για το συμβάν (εφημερίδα “Μακεδονία της Κυριακής”,). Είναι άραγε τυχαίο που οι ανησυχίες πολλών ερυθρών μανδαρίνων συνδέονται με την φιλοκαπιταλιστική στροφή της Κίνας τα τελευταία χρόνια; Για μια ακόμα φορά η ιστορία παίζει τα παιχνίδια που την κάνουν μοναδική. Το κομμουνιστικό καθεστώς αλλάζει σταδιακά τις οικονομικές του βάσεις για να επιβιώσει στο σύγχρονο παγκόσμιο σύστημα εξουσίας. Αλλά αυτή η μεταβολή αφυπνίζει την κοινωνική ενεργητικότητα των μαζών που χρόνια και χρόνια βίαιης καταστολής είχαν παλέψει να αποκοιμίσουν. Οι συμπάθειες μας φυσικά βρίσκονται στο πλευρό των επαναστατημένων που υψώνουν την κραυγή τους ενάντια στον Έλεγχο της εξουσίας.. Οι πρόσφατες εξεγέρσεις, ανοργάνωτες και σποραδικές πνίγηκαν στο αίμα. Κανείς όμως δεν μπορεί να προδικάσει την έκβαση της πάλης που πρόκειται να ακολουθήσει..

————————————————————–

Eνδεικτική βιβλιογραφία:

D.Griswold: Trading tyranny for freedom: How open markets till the soil for democracy, available at http://www.freetrade.org/pubs/pas/tpa-026es.html

John Marangos: Was shock therapy consistent with democracy?

Review of Social Economy, June 2004 v62 i2 p221 (23)

Jose Pinera: Latin America: a way out.

The Cato Journal, Wntr 2003 v22 i3 p409 (8)

Paul Baran: On capitalism and freedom.

Monthly Review, Nov 1990 v42 n6 p35 (9)

Yi Feng Democracy and growth: the sub-Saharan African case,,

The Review of Black Political Economy, Summer 1996 v25 n1 p.95(31)

1. To σκίτσο βρέθηκε στην τοποθεσία

http://www.nancho.net/memes/abexotic.html όπου και συνόδευε το άρθρο “the abhorrence of exotic ideas” του David Kubiak. Η λεζάντα προστέθηκε από το συγγραφέα του παρόντος